Nieuwsbrief Nr 86 - maart 2015

Funerair Erfgoed in de Antwerpse kathedraalEen nieuwe grafsteen voor Charlotte van Bourbon, derde echtgenote van Willem van Oranje


 
Charlotte van Bourbon (1546/1547 - Antwerpen, 5 mei 1582) was de dochter van Lodewijk III van Bourbon-Vendôme, hertog van Montpensier en Jacqueline de Longwy, gravin van Bar-sur-Seine. Charlotte was sinds 1575 de derde echtgenote van Willem van Oranje.
Charlotte ging in 1559, onder druk van haar ouders, in het klooster Abbaye Notre-Dame-de-Jouarre, bij Parijs en dit onder de hoede van haar tante Louise, die daar abdis was. Volgens haar vader had dat het voordeel dat Charlotte dan niet kon delen in de erfenis, die hij bij zijn enige zoon François in betere handen vond. Haar tante stierf echter al spoedig. Charlotte liet merken dat zij geen non wilde worden en evenmin abdis. Tevens maakte zij duidelijk dat zij haar erfenis wilde opgeven. Niettemin werd zij in 1565 aangesteld als abdis. In tegenstelling tot haar vader, die tijdens de godsdienstoorlogen vanaf 1561 aan de zijde van de katholieken vocht, vatte Charlotte sympathie op voor de hugenoten.
In 1572 vluchtte Charlotte uit het klooster en zocht op advies van Johanna van Albert, koningin van Navarra, bescherming in Heidelberg bij de calvinistische Frederik III van de Palts (Louise Juliana, de oudste dochter van Charlotte, zou later trouwen met diens kleinzoon) en ging over tot het calvinisme. Daar ontmoette zij enkele weken later Willem van Oranje. Twee jaar later vroeg die haar via zijn vertrouweling Marnix van Sint-Aldegonde ten huwelijk.
Het huwelijk van Willem van Oranje met Charlotte van Bourbon op 12 juni 1575 stuitte bij velen om een aantal redenen op onbegrip. Niet alleen zat Willem diep in de schulden, maar ook was Charlotte als afvallige non onterfd door haar vader en kreeg zij natuurlijk geen bruidsschat mee. De familie van Anna van Saksen wees erop, dat er in 1571 weliswaar een scheiding van tafel en bed tot stand was gekomen, maar dat er van een formele echtscheiding geen sprake was. Dit derde huwelijk van Willem was dan ook geen huwelijk uit berekening, zoals gewoonlijk in die dagen, maar uit wederzijdse liefde en genegenheid. Hun briefwisseling laat dit zien. Charlotte steunde Willem krachtig in zijn Nederlandse onafhankelijkheidsstrijd. Zij liet zich, als Willem op pad was, door brieven op de hoogte houden en fungeerde als verbindingspersoon tussen Willem en het leger. In de zeven jaren van hun huwelijk baarde zij hem niet minder dan zes kinderen, die allen volwassen zijn geworden.
Als prinses van Oranje en landsvrouwe der Nederlanden verbleef ze met haar gezin in Antwerpen.
Na de eerste mislukte aanslag op Willems leven op 18 maart 1582 verzorgde Charlotte haar man intensief, waardoor zij zelf erg verzwakt raakte.
Ze overleed op 5 mei van datzelfde jaar aan een longontsteking. Charlotte van Bourbon is begraven in de Grote of Onze-Lieve-Vrouwekathedraal in Antwerpen in een graf dat tegenwoordig niet terug te vinden is. De oorspronkelijke grafsteen die in de toenmalige Besnijdeniskapel van de protestants geworden kathedraal, werd vernield tijdens de Contra-reformatie die volgde op de val van Antwerpen in 1585.
Charlotte en Willem trouwden in Den Briel op 12 juni 1575. Uit dit huwelijk werden zes dochters geboren, waarvan drie in Antwerpen:
•             Louise Juliana (1576-1644) gehuwd met Frederik IV van de Palts
•             Elisabeth (1577-1642) gehuwd met Hendrik de La Tour d'Auvergne
•             Catharina Belgica (Antwerpen, 1578-1648) gehuwd met Filips Lodewijk II van Hanau-Münzenberg
•             Charlotte Flandrina (Antwerpen,1579-1640)
•             Charlotte Brabantina (1580-1631) gehuwd met Claude de la Trémoille
•             Emilia II  (Antwerpen,1581-1657) gehuwd met Casimir van Palts-Landsberg.
Na het overlijden van Charlotte en Willem in respectievelijk 1582 en 1584 komen drie van de dochters terecht in Frankrijk en de overige 3 in Duitsland.

Het Algemeen-Nederlands Verbond (ANV), afdeling Vlaanderen heeft jaren geleden op initiatief van toenmalig voorzitter ere-ambassadeur Theo Lansloot het plan opgevat voor een nieuwe grafsteen in de kathedraal, om te herinneren aan het verblijf van het gezin van Oranje in Antwerepen, de verbondenheid van de Lage Landen te beklemtonen en de oecumenische gedachte in praktijk te brengen.
Het project heeft ruime financiële ondersteuning gekregen van de stad Antwerpen, de Vlaamse regering, de Nederlandse regering, het ANV, de Marnixring-Internationale serviceclub, de provincie Antwerpen, de Stichting Noord-Zuid en de Belgisch-Nederlandse Vereniging (BENEV).
 
Op zaterdag 24 januari 2015 werd tijdens een oecumenische plechtigheid de grafzerk onthuld in de Sint-Antoniuskapel in de kathedraal en dit door de bisschop van Antwerpen, mgr. Johan Bonny, de burgemeester van Antwerpen, de heer Bart De Wever, Marc Van Peel, schepen en de vertegenwoordiger van de protestantse kerken van de stad, Ds. Dr. Dick Wursten.
 
 
Jef Van Leeuw is de beeldhouwer die het nieuwe grafmonument van Charlotte van Bourbon vervaardigde. Oorspronkelijk was de opdracht en de bedoeling  om het arduinen grafmonument van 2.51 m bij 1.37 m te plaatsen met als afbeelding bovenaan links het herkenbare hoofd van Charlotte van Bourbon en rechts dit van Willem de Zwijger, evenals de jaartallen van haar geboorte en overlijden en haar wapenschild of de wapenschilden van dit echtpaar.
De nieuwe grafsteen geeft de volledige tekst weer van de oorspronkelijke grafsteen, aangetroffen in de Nederlandsche Geschiedzangen van J. van Vloten (Uitgave Frederik Muller, Amsterdam, 1852):
 
Int bloeisel van haer jaren; Charlotte van Bourbon,
wettige huisvrouwe van Nassouwe,
Vruchtbarighe ranke, totter doot getrouwe, manierich van seden;;
Haer presentie was soet boven’s hemels douwe,
Den vijfden dach Mey sy haer einde dede, met geduldichede,
En was begraven tot deser stede
 
De uiteindelijke gebeeldhouwde tekst wijkt of van dit voorstel. Het wapen in brons van Charlotte van Bourbon werd weerhouden op de nieuwe grafsteen.
Jef Van Leeuw, beeldhouwer-kunstenaar. http://www.vanleeuwjef.be
De kunstenaar heeft een voorliefde voor marmer en brons, maar hij schuwt evenmin andere materialen: Franse steen, arduin, enz. polyester, hout of klei. Zijn grote werkkracht resulteert, voorlopig althans, in een 150-tal figuratieve beelden van vrouwen en dierenfiguren, evenals niet-figuratieve en abstracte werken. Voorts werkt hij ook in opdracht aan tuin- en graf ornamenten, die in allerlei materialen kunnen uitgewerkt worden. Naast zijn beeldhouwwerken is hij actief met juweelontwerpen, die variëren van figuratief tot abstract en op vraag in zilver of goud uitgevoerd worden.
Tekst en foto's : Stefaan Crick
Februari 2015
 
 
Bronnen
http://nl.wikipedia.org/wiki/Charlotte_de_Bourbon
Informatienota & Uitnodiging Onthulling van de grafsteen van Charlotte van Bourbon in de kathedraal van Antwerpen.
Dhr. Marc Van de Cruys, Wijnegem. Heraldicum Disputationes
Rob Van Roosbroeeck, Willem de Zwijger, Mercatorfonds, Antwerpen, 1974.