Nieuwsbrief Nr. 84 - november 2014

Tante Katozag het graf van Karel de Grote


Carolus Magnus, Charlemagne, Karl der Große * Aken, Duitsland * 747 of 748 - 814
 
2014 was niet alleen de honderdste verjaardag van het begin van de Eerste Wereldoorlog, het was ook 1.200 jaar nà het overlijden van Karel de Grote. Naar aanleiding daarvan organiseerde de stad Aken drie tentoonstellingen. Zullen we nog eens...? Ja, we gingen een dagje naar Aken en wilden zeker het schrijn terugzien dat in de dom staat te pronken.
 
De Grote, dan is men een heerser met een uitzonderlijke betekenis, zoals Alexander en Constantijn. Als men dan ook nog eens 2,04 meter groot is - zéér uitzonderlijk voor de middeleeuwen - dan heeft men de naam dubbel en dik verdiend.
 
Nog meer namen: ik heb mij vaak afgevraagd waar de Franse naam Aix-la-Chapelle vandaan kwam en ben bij deze gelegenheid op onderzoek gegaan. In Romeinse tijden ontdekte men hier warmwaterbronnen en zij noemden de plek Aquis Villa. Aquis evolueerde in de loop der tijden via Aha (water) Oche naar Aachen en in het Frans naar Aix (zoals ook in Aix-les-Bains). De toevoeging la Chapelle heeft betrekking op de achthoekige paleiskapel (Pfalzkapelle) in de huidige dom.
 
Het leven van deze vorst is beladen met mythes, legenden en fantastische verhalen. Het begint bij zijn geboorte: is hij nu in Herstal of Jupille-sur-Meuse geboren? Belangrijk is het niet: de twee plaatsen liggen slechts vijf kilometer van elkaar, elk op een andere oever van de Maas, en op beide plekken zou een palts, een Koninklijke verblijfplaats, gestaan hebben. Er zijn trouwens nog andere steden die de geboorte van Karel de Grote opeisen. Over zijn ouders is wél zekerheid: Pepijn de Korte en Bertrada van Laon, ook Bertha met de Grote Voet genoemd.
 
Na het overlijden van Pepijn de Korte (768) volgde de 20-jarige Karel zijn vader op als koning der Franken. Hij zou diens rijk verder uitbouwen: ‘t was een kwestie van veldslagen, rondtrekken, belastingen innen (het product van de landerijen ter plekke verorberen), volkeren onderwerpen en gebieden veroveren. Een van de meest bezongen mythische veldslagen is die van Roncevaux of Roncesvalles (778). Hieruit is “La Chanson de Roland” geboren. Ik gebruik hier bij voorkeur de Franse benaming, die veel ouder is (11-12de eeuw) dan de 13de eeuwse vertaling Roelandslied. Koning Karel was na een strijd tegen de Saracenen op terugtocht van Spanje naar Frankrijk en ridder Roland zou de achterhoede dekken. In de bergpas van Roncevaux werd de koene ridder in een hinderlaag gelokt. Hij kon een noodsignaal uitsturen door op zijn ivoren jachthoorn Oliphant te blazen waarop de koning zou terugkeren maar de moedige dwaas weigerde om de koning niet in gevaar te brengen. Toen ze nog met drie overbleven werd toch om versterking geblazen. Koning Karel keerde terug maar helaas...te laat.
 
Van de ene olifant naar de andere of het verhaal van Abul-Abbas: Karel de Grote had diplomatieke betrekkingen met de sprookjeskalief Harun ar-Rashid en die laatste schonk hem een Indische olifant met de naam Abul-Abbas. De andere geschenken waren een wateruurwerk, een schaakspel en zijde.
 
Hoe verging het liefdesleven van de rondtrekkende koning? Hij had zeker zes vrouwen met klinkende namen als Desiderata (ook Gerperga genoemd), Hildegarde, Fastrade, Liutgarde, Gerswinde en als bijvrouwen Himiltrude, Madelgarde, Regina en Adelinde. Met Hildegarde had hij negen kinderen. Eén ervan was Lodewijk de Vrome, zijn opvolger.  Bij de andere vrouwen had hij ongeveer zeven kinderen.
 
Vanaf 794 verbleef de koning veel meer in Aken, de stad met de weldoende warmwaterbronnen. Hij liet er vanaf 789 een monumentaal paleis bouwen. Het complex liep van het huidige stadhuis tot en met de hofkerk of Mariakerk, nu de Domkerk. Aken groeide uit tot een centrum van kunst en cultuur en hij liet geleerden uit het hele rijk naar zijn hof komen. De meest bekende zijn Alcuinus en Einhard, de keizerlijke biograaf. Even vermelden dat Karel zelf niet kon lezen of schrijven.
 
Kerstdag van het jaar 800 werd Karel de Grote door paus Leo III in de oude Sint-Pietersbasiliek van Rome tot keizer van het Heilig Roomse Rijk gekroond.
 
Bij zijn dood in 814 was het Frankische Rijk op zijn grootst: van de Noordzee tot de Middellandse Zee, van Nederland tot Rome en van de Elbe tot de Pyreneeën. Na hevige koortsen overleed de keizer in Aken en werd hij in de hofkerk bijgezet, waarschijnlijk in de 3de eeuwse Proserpina-sarcofaag, die hij van Rome naar Aken had laten overbrengen. De dekselloze sarcofaag (nu in de domschatkamer) is versierd met reliëfs die de ontvoering van Proserpina door Pluto voorstellen.
 
Wat gebeurde er in de loop van de eeuwen met de tombe van Karel de Grote? In het jaar 1000 liet Keizer Otto III het graf openen, stelde vast dat zijn voorganger er zittend in begraven was, zo goed als intact was en hij eigende zich enkele relieken toe. Hij werd in 1002 trouwens in dezelfde kerk bijgezet. In 1165 werd Karel de Grote heilig verklaard en keizer Frederik I Barbarossa (1122-1190) liet Karels resten overbrengen naar een (voorlopig) schrijn. In 1215 werd Barbarossa’s kleinzoon Frederik II in Aken tot Duits koning gekroond en voor die gelegenheid nam men het huidige schrijn in gebruik. Dit Karelsschrijn uit eik, verguld en verzilverd en versierd met edelstenen, kan slechts vanop afstand bewonderd worden..
Zijn afgebeeld op deze middeleeuwse schoonheid: aan de korte kanten enerzijds Karel de Grote en paus Leo III en anderzijds de Maagd Maria met aartsengelen. Op het deksel staan scènes uit Karels leven en op de twee lange zijden telkens acht koningen of keizers. Eigenaardig is wel dat Frederik Barbarossa er niet op staat. Heeft zijn kleinzoon zijn plaats ingenomen? Hij, Stupor Mundi, was ertoe in staat.
 
De 19de eeuwse kanunnik Franz Bock uit Aken heeft deeltjes van de schedel ontvreemd en waarschijnlijk was hij niet de enige die in de loop der eeuwen iets weggenomen heeft uit de keizerlijke tombe. Recenter, in 1983, naar aanleiding van de restauratie werd het schrijn nogmaals geopend. Deze werken duurden maar liefst vijf jaar.
 
In diezelfde Domkerk staat op de eerste verdieping van het centrale achthoekige gedeelte de troon van Karel de Grote. Van 936 (Otto I) tot 1531 (Ferdinand I, de broer van Keizer Karel V) werden hier dertig Duitse koningen en twaalf koninginnen gekroond.
 
Karel de Grote staat zowel op de lijst van de Duitse als die van de Franse koningen. Zijn rijk had inderdaad die omvang dat hij terecht de “Vader van Europa” genoemd wordt. Lang heeft die eenheid niet geduurd: in 843 met het Verdrag van Verdun viel zijn rijk in drie stukken uiteen. In Ename-Oudenaarde liep tot 30 november 2014, met steun van de Europese Unie, de tentoonstelling “De erfenis van Karel de Grote”. Die tentoonstelling behandelde Europa van de Romeinse tijd tot nu. Ename gemist? In 2015 loopt die tentoonstelling nog in Praag, Ravenna en Marseille. Al vakantieplannen? Een aanrader voor schoolgaande jeugd.
 
Tekst en foto's : Tante Kato