Nieuwsbrief Nr. 75 - mei 2013

CanvasPubliek geheim – met vertraging


Enkele maanden geleden zagen we op Canvas in de reeks ‘Publiek geheim’ een reportage over het kerkhof van Laken. Nadien kon je inschrijven voor een gratis rondleiding. Natuurlijk hadden we die niet gewonnen, maar er werd de mogelijkheid geboden om in te schrijven voor een latere, betalende, rondleiding op het kerkhof. Ik daarvoor ingeschreven en vandaag was het zover: we konden – een tweede rondleiding op enkele weken – meemaken op het kerkhof van Laken.
Onze gids deze keer was Tom Verhofstadt en die gidste ons, verre van slecht door het voormalig atelier van Ernest Salu, de begraafplaats zelf en het ondergrondse gedeelte.
Deel 1: het atelier van Ernest Salu I, II en III. Drie generaties beeldhouwers. Epitaaf is gehuisvest in het voormalig atelier van Salu; een uitvalsbasis waar ze best fier mogen op zijn! Salu begon als algemeen beeldhouwer. Het is maar door de vraag van de klanten dat hij zich met de tijd ging specialiseren in grafmonumenten. Hij vestigde zich in 1874 naast het kerkhof van Laken en zijn atelier bestond op zijn hoogtepunt uit eentje  dat uit verschillende compartimenten bestond. Daarnaast, letterlijk, bezat hij drie huizen , waar hij er twee van verhuurde om bijkomende inkomsten te hebben. Salu was leerjongen  bij Guillaume Geefs. In die tijd was Laken een dorp. Het is maar door de komst van de Koninklijke familie dat het kerkhof uitgebreid moest worden tot de huidige omvang.
We bezochten de zogenaamde wintertuin, waar een bord hing met de originele sleutels van de grafkapellen. Salu bood namelijk een ‘totaalpakket’ aan waar niet alleen het grafmonument inbegrepen was, maar ook het onderhoud ervan. Dit contract werd heel gedetailleerd uitgeschreven en nagekomen.  Het maken van zo’n grafmonument had heel wat voeten in de aarde en gaf werk aan veel verschillende vakmensen. Voor elk vakman waren er ook leerjongens die het vak kwamen leren.  Een klant kwam een grafmonument uitkiezen – naar voorbeeld van een bestaand beeld, of er werd voor hem een uniek ontwerp gemaakt. Van dat ontwerp werd dan een maquette gemaakt, later eventueel een gipsen beeld op ware grootte en als de klant dat ok vond, kon het beeld op ware grootte gemaakt worden eventueel eerst nog in hout. Als dat allemaal meeviel werd het definitieve beeld vervaardigd. In de tuin van het atelier werd dan een proefopstelling gemaakt om na te gaan of alles wel perfect paste. Op dit punt waren we jaren verder dan de dag van de eerste pennentrek. Men had nog enkele gipsen afgietsels van ontwerpen. Normaal werden deze vernietigd van zodra ze niet meer nodig waren.  60% van de grafmonumenten op het kerkhof van Laken is van de hand van Salu.
In het kamertje naast het bureau van Salu stond een kast met genummerde stalen graniet en marmer waaruit de klant eentje kon kiezen voor de uitvoering van zijn grafmonument. Salu had goede connecties met verschillende steengroeven in Italië.
Op de eerste verdieping heeft men een tentoonstellingsruimte gemaakt. Hier stond nog een tentoonstelling die men opgesteld had nav efgoeddag. Hier zagen we oa foto’s van het atelier in volle activiteit, maquettes en originele werken. We leerden dat ‘epitaaf’ grafopschrift betekent. Veel graftekens hebben een epitaaf.
In 1971 werd de eeuwigdurende concessie afgeschaft en alle concessies die vervielen, kwamen in handen van de stad Brussel. Zij besteden vandaag echter geen geld of aandacht aan het onderhoud van het kerkhof, waardoor het er zeer lamentabel bij ligt. Het kerkhof is een beschermd landschap waardoor, moest je nog willen, je nog niet mag doen wat je wil.
Deel II: En zo kwamen we aan op het kerkhof zelf. Hier bezochten we verschillende graven, maar er was geen enkele bij die we niet bezochten tijdens de rondleiding met de Grafzerken.  Ook de uitleg over de oude en de nieuwe kerk hadden we al es gehad. Er werd ook stilgestaan bij de evenwichtsoefening tussen natuur en cultuur op een begraafplaats. Verschillende bomen zijn zo groot aan het worden, dat ze schade toebrengen aan de grafmonumenten. Waar leg je de grens? Tot hoelang laat je de natuur zijn gang gaan? Vragen waar ze nog niet uit zijn.  Onze gids vertelde dat de overname van een concessie tot 7.000 Euro kost, waardoor dit geen overdonderend succes is.
Deel III: Men heeft 4 miljoen Euro uitgetrokken voor de herstelling van de ondergrondse begraafplaats; een herstelling die méér dan nodig is. Door de infiltratie van vocht heeft de ondergrondse galerij zeer veel schade opgelopen. Emiel Bockstael kwam in 1870 met het idee om ondergrond in galerijvorm te gaan begraven naar voorbeeld van een mediterraans model. De voornaamste reden was ‘het esthetische’. Men moest veel mensen begraven op een beperkte ruimte en een ondergrondse galerij waar men met 4 of 5 boven elkaar begraven werd, leek een ideale manier van werken. In 1876 werd de eerste galerij aangelegd en tot 1935 werd er alleen maar uitgebreid. Mensen werden ondergronds bijgezet en bovengronds hadden zij een al dan niet bescheiden grafmonument met de vermelding van hun gegevens. Familie kon bijgevolg kiezen of ze hen boven- of ondergronds gingen bezoeken.  Ondergronds werd de kist in een nis geschoven; er werd een 10 kg kalkpoeder bijgevoegd (om hygiënische redenen) en de nis werd luchtdicht afgesloten, waarna een epitaaf aangebracht werd. En zo zijn er honderden bijgezet, waarvan een beperkt aantal bereikbaar is voor bezoek. 
Helemaal op het einde bezochten we nog drie graven die in bruikleen waren genomen en door de familie van hun nieuwe ‘bewoner’ helemaal opgekuist waren. Een heel contrast tegenover het overgrote deel van de grafmonumenten op deze begraafplaats. Niet tegenstaande de verwaarlozing, was het toch de moeite waard om ze nog es te bezoeken.
 
Tekst en foto's : Leen Otte