Nieuwsbrief Nr. 73 - januari 2013

Tante Kato ging op reisen zag de herinnering aan de Slag om Stalingrad


23 augustus 1942 - 2 februari 1943 * Volgograd, Rusland
 
Afgelopen september maakten we een riviercruise van Moskou naar Astrakhan. Op die vaarroute liggen een aantal steden die voor het toerisme gesloten waren tijdens de Sovjet-periode. Ze hebben allemaal een oude kern met een kremlin (versterkte burcht met één of meerdere kathedralen) maar omdat er zware industrie was (vliegtuigbouw, ruimtevaartscholen, zware tractoren, enz ...) liet men er geen Westerse pottenkijkers toe.
 
Naarmate men zuidelijker vaart, realiseert men zich per stad méér en méér dat op het hoogste punt boven de Volga, van waar men een prachtig panorama heeft over de machtige rivier en haar herfstgetinte oevers, een monument gebouwd werd: een memoriaal met eeuwige vlam herinnert aan de gevallenen van de Tweede Wereldoorlog.
 
Hier maak ik een fout: In Rusland spreekt men van “De Grote Vaderlandse Oorlog”, waarmee hùn oorlog aan het Oostfront bedoeld wordt. De meest heldhaftige ster uit die oorlog is uiteraard Volgograd, destijds Stalingrad en wereldberoemd voor de “Slag om Stalingrad”. Qua cijfers spreken we hier over miljoenen: elk kamp een troepenmacht van een miljoen; bijna twee miljoen slachtoffers, waarvan ruim een miljoen gesneuvelden. Veel “oudheden” zijn hier niet te zien. Hitler dacht dat hij de stad op zeven dagen kon innemen maar er is 200 dagen gevochten met het gevolg dat alles in puin lag. Waarom trok Hitler naar Stalingrad?  Strategisch: omdat het aan de Volga gelegen was, op de denkbeeldige A-A-lijn (van Arkhangelsk in het noorden tot Astrakhan in het zuiden), de toekomstige oostelijke grens van Duitsland. Lokte daar aan de zuidelijke Kaspische Zee geen olierijke velden? Symbolisch omdat de stad naar StalinAppleMark
genoemd was ... kwestie van hém te vernederen. Stalingrad werd uit de lucht aangevallen en op de grond voerde men een massale stadsguerrilla: een appartementsblok gedurende 58 dagen verdedigen of een heuvel gedurende 135 dagen. Het hoorde er allemaal bij. Over die heuvel wil ik het uitgebreider hebben.
 
Mamayev Kurgan (280 + 281) was een oude Tataarse grafheuvel met uitzicht over de Volga aan de rand van de huidige stad. Kurgan betekent tumulus en Mamai staat voor moeder. Hoewel er geen échte vertaling is, wordt het monument meestal “Moeder Moederland” genoemd. Toen de stad in handen was van de Duitsers, was hier noodgedwongen een mini-hoofdkwartier van het Russische Leger.
 
Om de slag te herdenken werd bovenop de 102 meter hoge heuvel een memoriaal opgericht: een strijdende jonge vrouw, geïnspireerd op de Niki van Samothrace, symbool van de zege. De bouw ging van start in 1959 en de inhuldiging volgde acht jaar later op 15 oktober 1967. Inmiddels was in 1961 de naam van de stad gewijzigd in Volgograd, wat op enig protest stootte. Niet omdat men zo van Stalin hield maar omdat Stalingrad na de Tweede Wereldoorlog synoniem was voor het heldhaftig verzet én die slag betekende een ommekeer in het verloop van de oorlog ... Hitlers troepen waren niet langer aan de winnende hand.
 
De Mamayev Kurgan is een kolos van 91 meter hoog, inclusief de sokkel. Het beeld zelf uit gewapend beton meet 52 meter en het metalen zwaard nog eens 33 meter, samen zo’n 85. Het is het derde hoogste beeld ter wereld, na de Chinese Lentetempel-Boedha (153 m) en het Vrijheidsbeeld van New York (93 m). 200 trappen leiden naar de top van de heuvel. Die staan symbool voor de 200 dagen dat de slag duurde. Het is een vrij makkelijke klim want onderweg zijn plateau’s waar één en ander te zien valt. Zoals: Maarschalk Vasily Chuikov (1900-1982) werd op de heuvel bijgezet, hij maakte de slag mee en was één van de militaire adviseurs van de kurgan. Vermeldenswaard: op 1 mei 1945 stond hij in Berlijn en hoorde als eerste geallieerde dat Hitler zelfmoord gepleegd had en dat de Nazi’s zich overgaven. De beroemdste scherpschutter van Stalingrad Vasily Zaytsev (1915-1991) ligt hier eveneens begraven. Met zijn Mosin-Nagant 91/30 (een grendelsysteem van de Russische Mosin en het magazijn van de Belgische Nagant) heeft hij tussen 10 november en 17 december 1942 maar liefst 242 militairen omgebracht, een gemiddelde van méér dan 6 per dag. Da’s even slikken. In Rusland vertelt men graag dat de Duitsers radeloos de hulp inriepen van een instructeur uit Berlijn om de man uit te schakelen, echter zonder succes. Vasily Zaytsev werd gekwetst aan het oog en moest het de laatste weken van de Slag rustigaan doen. Hij overleed in 1991 en werd eerst in Kiev begraven, hoewel het zijn wil was in Stalingrad begraven te worden. De herbegraving gebeurde in 2006 met alle militaire eer.  Voor alle sluipschutters ter wereld is hij een legende.
De uniforme individuele grafstenen hebben eenzelfde onderschrift "?????? ?????" wat eeuwige roem betekent. Wilt u de graven van de twee bovengenoemde helden zien, kijk dan even op Wiki Commons
http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Stalingrad_graf_Tsjoeikov.jpg?uselang=ru
http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Grave_of_zaitsev.jpg?uselang=ru
 
Aan de voet van het monumentale beeld brandt in een rond gebouw de eeuwige vlam. Op de muren van dit “Herdenkingsmonument van de Militaire Overwinning” staan de namen vermeld van de geïdentificeerde Russische gesneuvelden.
 
De Mamayev Kurgan is hét symbool van Volgograd geworden, van het heroïsme en patriottisme van alle Russen. Op de officiële website van de stad is Moeder Moederland alomtegenwoordig. Er is wél een negatief punt: sinds 1967 is het peil van het grondwater gewijzigd, waardoor onze Zegevierende al twintig centimeter “scheef” staat. Méér kan de kolos niet aan. Nog meer overhellen zou leiden tot instortingsgevaar, iets wat de ingenieurs kost wat kost moeten vermijden. We duimen ervoor: Volgograd is één van de gaststeden voor het Wereldkampioenschap Voetbal dat in 2018 in Rusland georganiseerd wordt en de Mamayev zal als zegevierende over alle televisieschermen ter wereld verschijnen, dus ...
 
Vlakbij de Volga is het ronde gebouw van het Russisch Historisch Museum van Volgograd met op de hoogste verdieping een indrukwekkend panorama dat de Slag voorstelt. Ernaast, op de gronden van het museum, is de ruïne van de meelfabriek. Het graan van Ukraïne kwam hier toe voor verdere afwerking. Men heeft die ruïne laten staan, als getuige van de afschuwelijke verwoesting.
 
Vraag: is het nu Volgograd of Wolgograd? Volga of Wolga? Vodka of wodka? U kiest maar. In het Cyrillisch alfabet is het één en dezelfde letter. Toen ik onze tolk vroeg hoe de “w” of “dubbele v” uit mijn familienaam moest geschreven worden in het Russische alfabet, antwoordde zij : éénmaal die letter “?“ is voldoende. Om eerlijk te zijn : men schrijft wodka maar spreekt het uit als een kruising tussen v en w. De Engelsen en Fransen kozen resoluut voor een “v” schrijfwijze. Als u dit leest is men in Volgograd de 70ste verjaardag van het einde van de Slag om Stalingrad aan het voorbereiden of vieren. En met een glas vodka in de hand zegt men toch gewoon “Na zdarovié”.

Tekst en foto's : Tante Kato