Nieuwsbrief Nr. 71 - september 2012

Katholieke begrafenis in een protestantse kerkis het een doop of een begrafenis?


Ik kreeg een afbeelding toegestuurd van Wim Vlaanderen met volgende informatie: Het is een katholieke begrafenis van een kindje in een protestantse kerk. Hoewel de Roomse godsdienst (Paapse) godsdienst niet was toegestaan werd dit oogluikend toegestaan uiteraard tegen betaling). Gestorven Rooms Katholieke mensen moesten in de protestantse kerk begraven worden dat gold ook voor de Doopsgezinde en de Lutherse gelovigen. Naar mijn mening gaat het hier niet om een kinderdoop, de kinderen werden gewoon thuis gedoopt maar om een begrafenis van een , gezien de grafkapel, welgestelde Rooms Katholieke familie. De kerk is gezien de kale muren en het ontbreken van beelden zonder meer protestants.
Ik vond dit geen “wereldnieuws” en vond het  niet direct interessant om daarover iets te plegen voor de Nieuwsbrief van vzw Grafzerkje tot ik zag dat dit, bij onze Nederlandse vrienden, een hele polemiek met zich meebracht. Ik laat jullie genieten.
 
Michiel: Grappig dat zo kort na onze ontmoeting een vraag voor je heb: een schilderij van Pieter Saenredam, kooromgang van de Bavo in Haarlem, toont een vrouw met in haar handen een door een doek bedekt kind. Zij loopt naar een kapel waar een priester haar opwacht. Een man staat naast hem. Achter haar twee vrouwen. De voorstelling is steeds geïnterpreteerd als 'kinderdoop'. Het schilderij bevindt zich in Glasgow. Een tweede versie is in Dulwich Picture Gallery, vandaar mijn belangstelling. Gisteren sprak ik met Marten Jan Bok over beide schilderijen. Terloops zei hij, dat in de 17de eeuw soms priesters een (protestantse) kerk werden binnengesmokkeld om daar een begrafenisritueel te voltrekken.
 
Guus: Dit is het "Interieur van de Sint Bavokerk te Haarlem met katholiek doopsel" uit 1633 en hangt in de Kelvingrove Art Gallery in Glasgow. Helaas is hun site gedeeltelijk afgeschermd en kreeg ik geen afbeelding te zien. Ook de site van de Dulwich Picture Gallery in Londen leverde niets op. Via Google "Saenredam interieur doopsel" kun je wel wat vinden. Interessant is www.groene.nl/2000/46/portretten-van-god. Ik vond zelf een artikel van Wim Meulkamp! Saenredam haalde kennelijk wel grapjes uit met zijn interieurs zodat je niet zonder meer kunt stellen dat de kerk protestant is. Een kunsthistoricus zou misschien kunnen vertellen waarom dit werk zo heet. Als de " priester" een witte stola draagt is het een doop. Bij zwart of paars een begrafenis. Theoretisch kan wit dan ook als het een gedoopt kindje (in de Paastijd) is. Voor katholieken is de doop, het wegwassen van de erfzonde, erg belangrijk en dit gebeurt normaal in de kerk en niet thuis. Behalve bij een nooddoop, dan kan en mag zelfs iedereen dopen. Zelfs als dit door een ongedoopte en/of ongelovige gebeurd, met de juiste intentie, is dit doopsel geldig. Tegen de doopscene spreekt dat het kind niet begeleid wordt door een man en een vrouw. Je hebt bij een reguliere doop namelijk een peter (peetoom) en meter (peettante) nodig. Als het een doop is, is het nooit de moeder die het kind draagt want die moest negen(!) dagen in bed blijven. Een reguliere katholieke doop vond doorgaans binnen twee dagen plaats. Ikzelf, als huidige heiden, ben de 16e geboren en de 18de gedoopt. Overigens in de voormalige paardenstal van de kazerne, destijds noodkerk.
Wat ik overigens verder zie is dit niet direct de grafkapel van een rijke Roomse familie maar eerder een gildekapel. Een historische plattegrond van de St. Bavo zou hier kunnen helpen. Het is kennelijk links achter in de kerk. Was hier soms toch de doopkapel met doopvont aanwezig?
 
Arthur: Ik weet het ook niet.
1.) Als het een begrafenis is die een beetje stiekem moet gebeuren waarom is er dan dat spelende kind bij?
2. ) De kapel lijkt ergens achterin de kerk te zijn, dat was/is meestal de plaats waar de doopvont is. Men mocht de kerk niet in alvorens gedoopt te zijn.
3.) waarom opeens twijfel bij de naam van het schilderij als het altijd als kinderdoop bekend was ?
 
Alfred: schilders zijn onbetrouwbare wezens, die de werkelijkheid manipuleren. De traditie wil dat het een 'katholiek doopsel' is. En laten we het daar maar eerst even op houden.
Een begrafenisplechtigheid lijkt het mij beslist niet. Ook al door het ontbreken van attributen en de veronderstelde locatie (gilde-kapel). Overigens - Saenredam haalt wel meer grappen uit. In Gemaeldegalerie Berlin hangt een schilderstuk van hem met duidelijk een verbeelding van het verhaal van de opdracht van Jezus in de tempel (Luc. 2: 22-27 e.v.). De Oud Testamentisch uitziende priester, het mandje met de duifjes, de oude Simeon, Anna op de achtergrond etc. - alles verwijst direct naar de tekst, ook al speelt het zich af binnen het decor van de prachtige St. Bavo (ik ben Haarlemmer van geboorte). Niets staat een schilder in de weg, om een dergelijk thema en een oorspronkelijk bijbelse groep wat te 'neutraliseren'. En juist dan kom ik nog eerder uit bij een 'doop' dan bij een úitvaart'.

Tekst Wim Vlaanderen
Foto : eigendom van het Nederlands Uitvaart Museum Tot Zover