Nieuwsbrief Nr. 68 - mei 2012

Kerkhof Mariënthal (Rijnland-Westfalen, DE)ook niet-leden bezorgen een artikel.


In de buurt van Wesel aan de Duitse Nederrijn ligt het dorpje Marienthal. Let op met de GPS, er zijn heel wat Marienthals in Duitsland en Oostenrijk! Voor de zekerheid hierbij postcode en volledige gemeentenaam: D-46499 Hamminkeln-Marienthal. Vroeger een boerendorp, nu een luxueuze slaapplaats waar regelmatig een kunstmanifestatie plaatsvindt.
 
De periode voor en tijdens de tweede wereldoorlog is in Marienthal zeer interessant, af te lezen aan de kunst in en rond de kerk. Het begon met de komst van pastoor Augustinus Winkelmann (1881-1954), een kunstzinnige boerenzoon. Hij begon aan animatie voor jongeren in een eigen jeugdherberg. Dat idee sloot aan bij de geschriften van Romano Guardini en de Quickbornbeweging. In Nederland heette die Heemvaart. Het is een soort morele herbewapening tegen de verwarring na 1918 en tegen opkomend extreem links en extreem rechts. Titus Brandsma en Maximiliaan Kolbe waren twee Christenen in dezelfde stroom. Ze kwamen allebei in een concentratiekamp om.
 
De pastoor haalde vele kunstenaars naar het dorp om kerk en kerkhof in te richten. Grote namen uit het Rijnlandse expressionisme vinden we hier: Heinrich Campendonk, Anton Wendling, Heinrich Dieckmann zijn beroemde glazeniers. Josef Strater schilderde een kruisweg en Erwin Scharff schiep bronzen kerkdeuren waarop de Artikelen van het Geloof (1945-47). Ook recent hebben moderne kunstenaars nog bijgedragen. Hildegard Bienen werd in 1990 naast haar laatste grote werk, het portaal van de kerkhofkapel, begraven.
Het kerkhof van Marienthal is door de traditie die pastoor Winkelmann op gang bracht een bezoekje meer dan waard. Het is er niet zo saai en braaf als op de meeste Rijnlandse kerkhoven. Maar natuurlijk ook weer niet zo exuberant als wat je in België kunt vinden. Het is er homogeen door het overheersende expressionisme. Dat wil zeggen: harde en scherpe lijnen, confronterende beelden waar het materiaal ruw aandoet. Dat misstaat niet op een kerkhof. “Rouw is rauw” schreef Connie Palmen in haar boek ‘I.M.’. Toch is het ook kleurig. We vinden er mozaieken, bijvoorbeeld, met speelse lijnen. Maar het is nooit conventioneel en gemakkelijk, er werd over de nalatenschap nagedacht. De grafsteen zegt iets over leven, lijden en sterven. Daar was men in de jaren 30 en 40 intensief mee bezig. Niet alleen in de kunst. In het écht.
 
Pastoor Winkelmann deed iets dat we in de Kerk van de 20e eeuw wel vaker zien: hij bezorgde moderne kunstenaars klandizie. Dat had een dubbele functie. Enerzijds hoopte de Kerk van kunstenaars – hoe heidens ze misschien ook waren – te leren hoe ‘de wereld’ met geloofszaken omging, teneinde het eigen geloof te kunnen moderniseren. Anderzijds hoopte men de kunstenaars, door hen opdrachten te geven, te laten nadenken over die geloofszaken. Het was dus een win-win-situatie, want de kunstenaar ziet iets wat wij (nog) niet zien en wij zien iets dat de kunstenaar (nog) niet ziet. Zijn/haar ijdelheid wordt gestreeld door soms grote en in ieder geval zeer zichtbare kunstwerken. De Kerk kan tevoorschijn komen met een Perret, Corbusier, Chagall, Matisse, Folon...
 
Winkelmann zorgde ervoor dat gebroodroofde kunstenaars uit het Rijnland toch nog werk kregen van zijn parochianen. Want ze stonden op een zwarte lijst bij de Nationaal-Socialisten, hun werken werden als ontaarde kunst verkwanseld of vernietigd. Natuurlijk moesten ze omwille van hun klanten en de heersende moraal omzichtig te werk gaan. Dat Marienthal meer speelruimte had dan omliggende parochies had te maken met het beschermheerschap van de Pruisische Staat in dit stukje Rijnland. ‘Contacten in Berlijn’ – dat kon tellen.
 
Pastoor Winkelman was een man van de middenweg. Hij zorgde voor veerkracht in moeilijke tijden. Als je weet dat bisschop von Galen in Münster openlijk de nazi’s bekritiseerde, maar dat achter zijn rug honderden priesters bei Nacht und Nebel verdwenen in concentratiekampen omdat ze dezelfde vrijheid van geweten en protest bepleitten, dan verbaast het dat Winkelmann de oorlog overleefde. Denk aan hem (en aan hen), als je ooit dat kerkhof bezoekt.
Tekst en foto's : Paul Sanders – stadsgids, Boslaan 34, B - 3080 Tervuren, 02/767 32 49, E-mail [email protected]