Nieuwsbrief Nr. 57 - september 2010

Tante Kato ging op reisEn zag het mausoleum van de veroveraar van Constantinopel


Fatih Sultan Mehmet II * 1432-1481* Istanbul, Turkije 

Toen ik in 2004 met deze cursiefjes begon beloofde ik aan onze voorzitter mijn bijdrages zoveel mogelijk geografisch te spreiden: huppelen van Frankrijk naar Mexico en via Venetië naar Syrie, dat moest kunnen. Omdat Istanbul dit jaar culturele hoofdstad van Europa is, breek ik met deze traditie. Vorige keer had ik het over de oudste Osmaanse turbes in Bursa, wel ik zet het verhaal van deze dynastie verder met de verovering van Constantinopel en het mausoleum van de achtste Osmaanse sultan: Mehmet II Fatih, de Opener of de Veroveraar.

De Turkmeense Osmanen loerden reeds geruime tijd op het keizerlijke Constantinopel. Eéns de grootste stad van de wereld, maar in de 15de eeuw gedegradeerd tot een vervallen en decadent rijkje van generlei belang. Zij rukten vanuit Bursa op naar dit symbool van macht maar maakten een strategische bocht en eindigden in 1361 in Edirne. Edirne ligt in het Europese gedeelte van huidig Turkije op zo’n 230 kilometer ten noordwesten van Constantinopel, ideaal gelegen om ooit de stad in te palmen.

Mehmet werd in 1431 als derde zoon van Murad II in Edirne geboren en in die situatie heeft men weinig kans ooit troonopvolger te worden. Daar zijn oplossingen voor: als men sterk en sluw genoeg is, dan kent men manieren om de oudere broers, de andere troonpretendenten uit te schakelen. Trouwens de Koran zegt “Oproer is erger dan doodslag”. Wie dus opstandige broers heeft, kan die beter voor altijd de mond snoeren ... Deze praktijk wordt opvolging “à la Turqua” genoemd, maar wij noemen het gewoon broedermoord. Meestal kreeg die zogenaamd sterke zoon de hulp van zijn moeder want als hààr zoon sultan werd, dan werd zij automatisch Valide Sultan, een titel, een status die haar onderscheidt van alle andere vrouwen van de overleden sultan. Eens Mehmet op de troon, legaliseerde hij deze geoorloofde praktijk van troonsopvolging.

Als strijdlustige jonge twintiger zette hij in 1453 de definitieve aanval op Constantinopel in. De stad werd volledig omringd. Twee forten aan beide zijden van de Bosporus zorgden ervoor dat geen enkel schip zonder Osmaans fiat verder kon varen. In de Gouden Hoorn zorgden een zware ketting en 28 oorlogsbodems voor de blokkade. Aan het hoofd van duizenden krijgers werden de landmuren van Constantinopel aangevallen en daarvoor werd een nieuw oorlogstuig gebruikt, met name hét kanon.

Op 29 mei wordt nog steeds herdacht dat Istanbul veroverd werd en Fatih Sultan Mehmet wordt geëerd als een held, een heilige. Constantinopel werd de nieuwe Osmaanse hoofdstad. Er wordt beweerd dat de naam Istanbul afkomstig is van “Eis Tin Polin”, Grieks voor “zij zijn in de stad” omdat men angstvallig door de straten rende al schreeuwend dat zé in de stad waren. Mooie maar fantasievolle uitleg. Naar alle waarschijnlijkheid komt Istanbul gewoon van “I-stimboli” “(naar) dé stad”. Maar ik vond het leuk u dit verhaaltje voor te schotelen, kwestie van de verbeelding in leven te houden.

Wat wél zeker is: Constantinopel was zoals Rome op zeven heuvels gebouwd en bovenop elke heuvel stond een belangrijk gebouw als paleis, monument of kerk. Deze werden dan ook binnen de kortste keren omvormd tot Osmaans-islamitische gebouwen. Fatih Sultan Mehmet koos de Vierde Heuvel waar de enorme Kerk van de Heilige Apostelen stond om die met de grond gelijk te maken (1456) en er de moskee te bouwen (1463-1470) die zijn naam zou krijgen en waar hij begraven wenste te worden. Errond liet hij in goede traditie een külliyesi (religieus complex) bouwen met koranscholen, ziekenhuizen, baden en armenkeukens. Mehmet Fatih heeft nog andere verwezenlijkingen op zijn palmares, zoals de bouw van Topkapi en de ceremoniële structuur van de harem. 1481 is het sterfjaar van de Veroveraar, mogelijk werd hij vergiftigd in opdracht van zijn zoon en opvolger Bayazid II. Mehmets lijk bleef drie dagen in Istanbul liggen, zonder dat er aanstalte voor een begrafenis gemaakt werd en dat is in strijd met de islamitische wetten.

Wie een eerste keer naar Istanbul reist, bezoekt alle grote monumenten als Topkapi, Aya Sophia, de Blauwe Moskee, Heilige Verlosser in Chora, de ondergrondse waterreservoirs, enz ... Wij hadden dat allemaal reeds gezien en wilden het “tweederangs” of minder toeristische Istanbul leren kennen. Het graf van Fatih Sultan Mehmet trok onze aandacht. Niet alleen omdat hij er begraven werd maar ook omdat deze plek een merkwaardige voorgeschiedenis heeft. De eerste Kerk van de Heilige Apostelen werd in de vierde eeuw rond het mausoleum van Constantijn de Grote (272-337) gebouwd. Geef toe, er zijn weinig plaatsen waar de stichter en de veroveraar samen onder de grond verenigd zijn. Trouwens tot en met de elfde eeuw werden alle keizers (denk maar aan Theodosius I, Justinianus I en zijn vrouw Theodora) in deze kerk begraven. In 1204 hielden de christelijke kruisvaarders hier grote kuis, roofden de belangrijkste relikwieën (het was in de tijd van Constantijn de bedoeling hier relieken van alle apostelen te verzamelen en te vereren) en brachten de kunstschatten naar Europa. Ze zijn nu te zien in de San Marco basiliek van Venetië.

Stel u niet te veel voor van deze moskee. Een aardbeving vernietigde in 1766 het originele gebouw en de nieuwbouw liep volgens een totaal ander plan. Toen wij er waren stond de 18de eeuwse Fatih Sultan Mehmet Camii in de stellingen en ze zag er alles behalve aantrekkelijk uit. Maar op de tuin-begraafplaats ernaast trekt het mausoleum van Fatih Sultan Mehmet dagelijks horden pelgrims. Ze komen van alle hoeken van Turkije en ver daarbuiten eer bewijzen aan hun grote held. Zei de Profeet niet ooit: “Men zal Constantinopel veroveren. Gelukkig zei het leger dat hiervoor zal zorgen en wat een glorie voor zijn aanvoerder”. Kousenvoetend stapten we naar binnen. Centraal staat de sarcofaag, zoals altijd met een (witte) tulband bekroond. Géén groene bekleding zoals meestal het geval is maar een zwart fluwelen kostbare stof waarop Arabische kalligrafie geborduurd was, lag over de tombe. (109) Ik heb geprobeerd te weten te komen vanwaar en waarom dat zéér uitzonderlijke zwarte fluweel, maar niemand (ook specialisten in België) kon een antwoord geven. Merkwaardig. Rond de tombe hield een verzilverd hek en een glazen wand de bezoeker op afstand en een kroonluchter zorgde voor een sfeervolle verlichting. Fotograferen zonder flits was geen probleem maar ik probeerde stiekem mensen (ook mijn man) te fotograferen maar wonderwel is daarvan géén enkele foto gelukt. Alsof mijn opzet afgestraft werd.

Toen we het mausoleum verlieten viel ons oog op een stadsplan van Istanbul. Hierop niet de belangrijkste monumenten en paleizen maar zo’n zestigtal merkwaardige türbesi van vereerde personen. Waarschijnlijk een actie van het Stamboelse Grafzerkje. In de tuin staan nog kleinere graven (110), onder andere dat van Valide Sultan Amina Gülbahar, de moeder van moordenaar-troonopvolger Bayazid II die elf jaar de titel Valide Sultan mocht dragen (zij overleed in 1492).

Wil u weten waar in Istanbul u dit mausoleum vindt: het is in de buurt van de Aquaduct van Valens (Bozdogan in het Turks) en elke taxi-chauffeur kent de weg naar die Vierde Heuvel. Maar ... ik hoorde dat in mei, net een maand na ons bezoek, het mausoleum eveneens gesloten was en de restauratie kan jaren duren.

Op de luchthaven van Istanbul viel mijn oog op een zwart T-shirt met in gouden letters en in kalligrafie de naam van de veroveraar en op de rug het jaar van de verovering van Istanbul: 1453. Kopen! Kopen!

Tekst en foto's : Tante Kato