Nieuwsbrief Nr. 56 - juli 2010

Tante Kato ging op reis en zag de oudste Osmaanse turbesweer een nieuwe ontdekking van tante Kato


Osmaanse dynastie * 14de-16de eeuw * Bursa, Turkije

Ons bezoek aan Bursa, de eerste hoofdstad van de Osmanen en nu een stad van drie miljoen inwoners zou een bliksembezoek worden.  Tientalles turbes (mausolea) liggen verspreid over de stad en een selectie van de mooiste graven en moskeeën stond bovenaan op onze lijst.  Het werd echter een blitz-blitz-bezoek.  Reden : de Turkse minister van toerisme opende die dag de “Toeristische Week” en maakte van de gelegenheid gebruik om de graven die wij op ons programma hadden te bezoeken.  We botsten op hem, liepen in zijn spoor, reden in het kielzog van zijn karavaan zwarte auto’s, mengden ons tussen de persmuskieten en knikten braaf naar de Turkse zwaantjes.  Geen ideale omstandigheden, maar wàt we gezien hebben, maakte indruk. 

Ooit gaf ik in een Kato-stukje volgende uitleg : ik gebruik de term Osmanen in plaats van de algemeen gebruikte benaming Ottomanen want een leraar zei ooit : “De nakomelingen van Otto moet je in Duitsland zoeken en niet in Turkije.”   De telgen uit het Turkmeense nomadengeslacht van stamvader Uthman of Osman moet men dus Uthmanen of Osmanen noemen.  De stam van Osman Gazi (°1258; 1281-1324; Gazi betekent vechter voor de islam) was westwaarts gedreven door de oprukkende Mongolen, zij zetten de verovering van Klein-Azië in en verklaarden zich onafhankelijk (1299).  Hun eerste kerngebied was Trebizonde aan de Zwarte Zee maar Bursa nabij de Mamarazee en op zo’n 240 kilometer van Istanbul werd hun eerste hoofdstad.  Het graf van de stamvader, de Osman Gazi Türbesi, was het eerste in een lange rij.

We starten dit verslag met de wondermooie Yesil Turbe (Groene Mausoleum) waarin  sultan Mehmed I (°1382 of 9; 1413-1421) begraven ligt.  Het is een monumentaal achthoekig gebouw versierd met geglazuurde tegels en marmeren spitsbogen.  Het interieur is tot drie meter hoogte bekleed met groenblauwe tegels, vervaardigd door specialisten van Tabriz in huidig Iran.  Centraal op een verhoog staat de eveneens betegelde sarcofaag van de sultan.  Het geheel is een spel van bloemmotieven, ranken en kaligrafieën.  Recht tegenover de Yesil Turbe staat de Yesil Cami (Groene Moskee), ook gebouwd in opdracht van Mehmed I.  Hij was de zoon van Bayazid I, die in 1402 het ongeluk had op de Mongool Timur Leng of Tamerlan te botsen en gevangen genomen werd.  Geketend in zijn kooi werd hij overal tentoongesteld, de allergrootste vernedering.  Mogelijk heeft hij zelfmoord gepleegd door vergif te nemen of heroïscher en dramatischer door zijn hoofd tegen de ijzeren stangen van zijn kooi te verbrijzelen.  Feit is dat het Osmaanse Rijk onbestuurd achterbleef en dat de vier zonen van de sultan gedurende elf jaar een drieste machtsstrijd voerden waarin de jongste Mehmed het haalde door zijn broers één voor één af te maken en zo de vijfde Osmaanse sultan werd.

Aan de andere kant van de stad ligt het Muradiye Complex waar Mehmeds zoon en opvolger Murad II (°1404; 1421-1451) begraven ligt.  Het complex is eigenlijk een klein park met een tiental kleine mausolea in de vorm van een yourt, een referentie naar de nomadententen uit vervlogen krijgshaftige tijden.  Murads mausoleum is uitgevoerd in sobere baksteen en centraal staat de cenotaaf, omringd door antieke zuilen met Byzantijnse kronen.  Slechts één opvallend aspect : middenin de koepel is een ronde opening want Murad II wou dat zijn cenotaaf jaarlijks gereinigd werd door de aprilregens.
In diezelfde tuin verdient het mausoleum van prins Cem (spreek uit Djem; 1459-1495) extra aandacht.  Cem was de zoon van Mehmed II, de veroveraar van Constantinopel en hij raakte, hoe kan het ook anders, na de dood van zijn vader verwikkeld in een opvolgingsstrijd.  Hij moest vluchten naar Caïro, Rhodos, Frankrijk en tenslotte Italië.  Er wordt beweerd dat zijn stoute broer de sultan aan Rome relikwieën schonk en hoge bedragen betaalde om de lastpost zo lang mogelijk gevangen te houden.  Wat er ook van zij : hij werd in de buurt van Napels vermoord, schijnheilige broerlief kondigde drie dagen nationale rouw af en in Bursa werd het meest gedecoreerde mausoleum gebouwd.

Ik heb het bewust bij de mooiste graven gehouden en mijn volgende bijdrage zou wel eens Mehmed II, de veroveraar van Constantinopel kunnen zijn.  Dat mag wel in het jaar dat Istanbul culturele hoofdstad van Europa is.

En dan moet ik als einde van dit stukje die treurige noot nog eens herhalen.  Ik ben mijn fototoestel met de mooiste foto’s ooit genomen stomweg verloren op de achterbank van een taxi.  Na alle tranen, vloeken, voetgetrappel en schele hoofdpijn heb ik geprobeerd terug helder te redeneren.  Foto’s 2 en 3 zijn genomen door manlief en foto 1, de Yesil Turbe, kreeg ik van Pierre en Thérèse een sympathiek echtpaar van Angers, die ik met deze nogmaals dank. 

Tekst en foto's : Tante Kato