Nieuwsbrief Nr. 49 - juni 2009

Sint-Fredegandus en Belgische geschiedenis – onbekend verhaal van Antwerpse invloedenEvy Van de Voorde


Week van de begraafplaatsen van 22 tot 31 mei
28/05/09 14.00 uur
Sint-Fredegandus, Lakborslei, Deurne
Turninum-Volkskunde Deurne vzw
 
Gids: Ludo Peeters
Vol verwachting kwam ik iets vroeger dan voorzien aan op Sint-Fredegandus. Bij de hoofdingang  van  deze  parkbegraafplaats  wordt  de  bezoeker,  naast  een  grondplan,  de volgende informatie meegedeeld:
 
“Het begraafpark op de Sint-Fredegandus site is van de dood gered. Er is de afgelopen jaren hard aan gewerkt. De stedelijke diensten hebben het kerkhof omgevormd tot een begraafpark. Het accent ligt op groen en rust.
 
De plannen voor een park zijn tot stand gekomen op initiatief van de stad Antwerpen en in intense samenwerking met het district Deurne en de Heemkundige Kring Turninum. Ook het beheer van de begraafplaats gebeurt in overleg. Het ontwerp van het park zoals het nu wordt uitgevoerd, legt fascinerende linken tussen leven en dood, jeugd en ouderdom, geluk en verdriet.
 
Het begraafpark Sint-Fredegandus is een oase van rust geworden midden in de drukke randstad. De perken O, P en R behoren tot het beschermde gedeelte van de begraafplaats.
 
Na  de  verordening van  1804  moesten  de  stedelijke  kerkhoven op  bevel  van  Napoleon worden gesloten. Antwerpen koos er uitzonderlijk voor om niet direct een nieuw buitenkerkhof te  openen  zoals  in  Parijs.  De  welstellende Antwerpse bevolking  liet  zich begraven op het bestaande dorpskerkhof in het nabij gelegen Deurne.
Meer dan veertig jaar later, in 1846, opende Antwerpen een buitenkerkhof, Kielkerkhof, en rond 1921 kwam Schoonselhof in gebruik (officieel in 1926). Vandaar de talrijke epitafen en gemetste, van toegangstrappen voorziene, grafkelders rond de kerk van de begraafplaats.”
Dit gaf meteen ook een duidelijk beeld en inzicht in de structuur van deze begraafplaats. Toen meldde er iemand dat de groep verwacht werd aan de ingang van het kerkje, ter hoogte van de pastorie en de dodenpoort. Het huidige kerkje, opgetrokken uit baksteen met speklagen uit witte Balegemse steen, was al de vierde kerk die men op die plaats bouwde. De kerk bouwde men op een berg, wat te merken is aan de pastorie, die beduidend lager ligt dan het huidige straatniveau. Deze begraafplaats was in gebruik tot 1965, dus hier treft men de volledige geschiedenis en evolutie van het begraven in de kerk tot vandaag aan. (foto RR)
Zicht vanuit de gerestaureerde dodenpoort op de kerk met verschillende epitafen. Op de begane grond bevinden zich onder de dekstenen, de toegangstrappen tot de gemetste grafkelders. Boven de poort bevindt zich een replica van de calvarie. Het origineel bevindt zich in de kerk. (foto EVDV)
De epitaaf links van de poort, met de engel, is deze van J. Celens, commandant van de eerste burgerwacht van Deurne. Het is een ontwerp van Frans Joris, een Deurnse beeldhouwer, die veel beeldhouwwerken maakte voor het 19de-eeuwse Antwerpen. (foto RR)

De epitaaf met portretmedaillon, rechts van de poort, is van Edmond Van Herendael. Een belangrijke figuur die ijverde voor de erkenning van het Nederlands als officiële taal. Deze epitaaf is dan ook opgedragen door de Nederduitsche Bond, het Dietsch was namelijk onze volkstaal. (foto RR)
De groep met de gids Ludo Peeters bij enkele van de talrijke in de kerkmuur ingemetselde epitafen. Ook hier zijn de grafkelders toegankelijk via een trappartij die zich onder de dekstenen bevindt. (foto EVDV)
Grafmonument voor R.D. Waltmanni Van Lissum en de familie Vandervoordt. Van Lissum wou zo dicht mogelijk bij deze calvarie begraven worden, die is dan vermoedelijk opgetrokken net voor of net na de dood van Van Lissum, gezien zijn naam erop werd vermeld. Een putti houdt het wapenschild van Sint-Michiels vast. In deze grafkelder zijn 13 personen begraven, de grootste grafkelder op deze begraafplaats bevat plaats voor 44 overledenen. (foto RR)
Indrukwekkend grafmonument van de familie Maquinay-Gevers. Uiterst rechts op de foto het grafteken van Frans Deckers. Deze beeldhouwer, die les volgde aan de academie in Antwerpen, liet tal van bouwwerken na in Antwerpen. Ook zijn zoon Edward was een bekende beeldhouwer. (foto EVDV)
De groep bij het monument voor Jan de Laet (1815-1891), links op de foto. Hij was journalist en mentor van Hendrik Conscience. Jan de Laet was een belangrijke figuur en stuwkracht van de Vlaamse beweging. Hij zou trouwens Hendrik Conscience overtuigd hebben om “De Leew van Vlaanderen” in het Nederlands en niet in het Frans te schrijven. de Laet was overigens de eerste volksvertegenwoordiger in het parlement die zijn eed in het Nederlands aflegde. (foto 1 EVDV, foto 2 RR)
Grafmonument met portretmedaillon voor Andreas De Weerdt, gebeeldhouwd door Frans Joris. Andreas De Weerdt was een heel gekende volkszanger, hij schreef om en bij de 1700 liedjes, die vaak gedrukt werden door de drukker van Hendrik Conscience. Op het grafmonument is dan ook duidelijk een gitaar te zien. (foto EVDV)
Het art nouveau-grafteken van Emile de la Montagne, is een mooi voorbeeld van de zongenaamde “pierre artificielle”, duidelijk te zien linksonder op de foto. Emile de la Montagne was een kunstschilder, die in 1914 zelfs een portret van Winston Churchill schilderde. (foto EVDV)
Het graf met bronzen portret van Karel Schuermans is dat van Gust Janssens, de drukker van Hendrik Conscience. Ook het bronzen ornament op de dekplaat wijst overduidelijk naar het beroep van de overledene. (foto EVDV)
Op Sint-Fredegandus treffen we een vijftal bronzen beelden aan, gesigneerd door Sylvain Norga. Uit de familie Norga stamden verschillende beeldende kunstenaars. Sylvain Norga specialiseerde zich in de grafsierkunst en werkte hoofdzakelijk met brons. (foto's EVDV)
Zicht op het amfitheater, waar men theatervoorstellingen of voordrachten geeft. Op een bepaald moment wou men van dit kerkhof een park maken. Het ontwerp van het Buro voor Vrije Ruimte in Gent, was al klaar, toen men besliste om het kerkhof toch te behouden. Men paste het bestaande ontwerp aan aan de noden van een kerkhof. Vandaar dat men op deze parkbegraafplaats dit amfitheater aantreft, naast een tumulus, een irissenvijver en een paviljoen. (foto EVDV)

Een opmerkelijk voorbeeld van grafsierkunst. Eenzelfde type is ook te vinden op de stedelijke begraafplaats van Berchem. (foto EVDV)
Een origineel en prachtig stukje beeldhouwwerk, dat een ballerina en een stervende zwaan voorstelt. (foto EVDV)
Zicht op het oudste en beschermde gedeelte van het Sint-Fredegandus. De leden van Turninum - Volksmuseum Deurne vzw zetten zich in om zoveel mogelijk grafmonumenten te beschermen en van verder verval te vrijwaren. (foto EVDV)
Eén van de meest opmerkelijke graftekens op het oudere gedeelte van de begraafplaats. Het betreft een smeedijzeren omheinings- en dakconstructie met glas. (foto EVDV)
Na de rondleiding bleven enkele geïnteresseerden nog napraten met onze gids, Ludo Peeters. We brachten nog een blitsbezoekje aan het Volksmuseum, wat een echte aanrader is! Eén van de ruimtes is er gewijd aan het funerair erfgoed, uiteraard gelinkt aan het Sint-Fredegandus. Men ziet er verschillende funeraire parafernalia en zelfs een maquette van de kerk en de parkbegraafplaats. Zeker de moeite waard om te bezoeken!
 
Evy Van de Voorde
Foto’s RR = Rina Reniers; foto's EVDV = Evy Van de Voorde