Nieuwsbrief Nr. 43 - juli 2008

Tereken oudste begraafplaats van Sint Niklaasonze penningmeester Martin Demedts kroop in zijn pen en schreef een verslag


Vzw Grafzerkje had reeds vroeger een bezoek aan de stedelijke begraafplaats “Tereken” te Sint-Niklaas gepland met gids André Van der Veken. Deze pionier en specialist van Tereken is onlangs overleden.
 
Ons bestuurslid An Hernalsteen had voor zaterdag 24 mei een nieuwe gids op de kop kunnen tikken, mevrouw Marcella Piessens. De dienst toerisme van de hoofdstad van het zoete Waasland  had  onze gids blijkbaar verkeerd gebriefd, ze verwachtte een groep lokale mensen met een sterke historische interesse. Dit maakte haar uitleg zeker niet minder interessant, de 14 aanwezige grafzerkjes kwamen bijna alles te weten over de geschiedenis van de stad en hoorden voor een keer wat minder uitleg over de funeraire symboliek, wat ook niet nodig was, want in alle bescheidenheid, voor Grafzerkjes hebben zandlopers, afgebroken zuilen en alfa’s en andere omega’s geen geheimen meer.
Al heel vroeg werd op Tereken, over de splitsing van de weg naar Waasmunster en de Kapelstraat, een Mariabeeldje vereerd. Of dit beeldje destijds aan een eik hing (Ter - eken) of ten toon werd gesteld in een houten bidplaats is nu niet meer uit te maken.

De parochie van St.-Jozef werd pas veel later gesticht, in 1872 als derde in de rij na de St.-Niklaasparochie en de O.-L.-Vrouwparochie. Enkele jaren later, in 1878, werd de neogotische kerk voltooid. Een monumentale kerk voor de ongeveer 9 000 inwoners van deze parochie, die daarmee de grootste is van het decanaat.
Tereken heeft - zo zegt men - steeds zijn eigen karakter gehad. Bij de stichting stond Tereken bekend als een arme wijk. Men verdiende er vooral de kost als landbouwer, klompenmaker of wever, typische beroepen met klein gewin. Er waren over het algemeen veel werklozen en behoeftigen. Ondanks het feit dat men wel eens op hen neerkeek zijn de Terekenaren steeds fier geweest op hun wijk en was, en is er een groot gevoel van samenhorigheid.
Tereken is de oudste begraafplaats van Sint-Niklaas. Er liggen ruim 60.000 mensen begraven. De oudste concessie dateert uit 1881 en situeert zich aan het grote kruisbeeld.
Tegen de ingangsmuur aan liggen een aantal grafmonumenten die van andere begraafplaatsen van Sint-Niklaas zijn overgebracht.

In de jaren zestig ontstond een werkgroep die zich ontfermde over de begraafplaats. De werkgroep bepaalde dat van elk symbool er één moest bewaard worden en ook de graven van bekende personen behouden moesten worden.
De stad besliste om vanaf 1999 het kerkhof te renoveren. De werken waren nodig om het kerkhof een ordentelijker uitzicht te schenken. De renovatieplannen vergen 3 miljoen frank (74.368 euro) per fase en er zijn in totaal vier fasen. De volledige renovatie zal vermoedelijk pas tegen 2010 rond zijn.

Vandaag is Tereken een parkbegraafplaats waar een serieuze poging wordt gedaan  om een en ander te behouden, al is er veel stuk gemaakt en liggen heel wat waardevolle graven te verkommeren. Een citaat uit de krant bevestigt deze indruk: De aanpak is erg verfrissend. Sommige gangen laten duidelijk het verschil zien: links een puinhoop van versplinterde grafzerken, overwoekerd en triest. Rechts keurig opgemetste zerken en gras in de wandelgangen. (Het Nieuwsblad)

In april 2005 haalde de begraafplaats het nationale nieuws. U herinnert zich waarschijnlijk nog onderstaand bericht:
,,Uit verveling'' hebben vier tieners op de begraafplaats Tereken in Sint-Niklaas tientallen grafzerken onteerd, siervoorwerpen vernield en bloemstukken vertrapt.
Nadat ze op twee avonden in de paasvakantie kleine beschadigingen aanbrachten, pleegden ze de derde keer 34 gevallen van grafschennis.
Hun vierde vandalenstreek, eindigde in een hinderlaag van de politie. De conciërge zag drie jongeren over het hek aan de zij-ingang kruipen, terwijl een vierde de wacht hield. Hij belde meteen de agenten, die zich verdekt hadden opgesteld op het terrein. Bijna liep het fout toen de jeugdige grafschenners de aanwezigheid van de politie opmerkten. Ze probeerden te ontsnappen, maar ver raakten ze niet.
De daders zijn drie jongens van 13, 14 en 16 en een meisje. Ze komen uit de buurt. De tieners verklaarden tegenover de politie dat ze handelden uit verveling. Het is paasvakantie.
(Het Niewsblad)
In 2005 werd het oorlogskerkhof van Tereken grondig gerestaureerd.  41 graven van oud-strijders uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog werden van nieuwe naamplaatjes voorzien. Die graven situeren zich nabij het grote kerkhofmonument.
Genoeg historiek. Tijd voor een bezoek.

Aan de ingang vinden we het monumentale graf van de familie Scheerders-Van Kerckhove, firma van bouwmaterialen , helaas ook bekend  door  de vervuiling met asbest, van pastoor Theodoor Hemelaer (1774-1842), deken van OLV-kerk, burgemeester Boëye, met doodskop en ourobouros (het graf!) en pastoor Petrus De Meerleer. Deze pastoor was aktief in het onderwijs (instituut Berkenboom) en zette zich in voor de bejaarden. In Marseille zag hij hij een gouden Onze-Lieve-Vrouwebeeld dat beeldhouwer  Frans Van Haevermaet uitvoerde in geslagen koper (zie verder)
Pastoor De Donder kreeg ooit 8000 frank aangeboden voor de bouw van de Sint-Jozefskerk van Tereken. Hij weigerde die, omdat de andere twee parochiekerken in Sint-Niklaas altijd meer geld kregen dan het arme Tereken. Hij “moest” het geld aanvaarden van bisschop Bracq, een goede vriend van ons bestuurslid  A.H.

Stadsbibliothecaris Billiet ligt begraven onder een prachtig opengeslagen boek. Naast de kunstschilder Jozef De Mey vinden we de hogervermelde Frans Van Havermaet. Zijn naam roept bij het grote publiek niet meteen herkenning op. Nochtans staan de inwoners van Sint-Niklaas elke dag oog in oog met de gouden ‘Moeder Gods’ die de kerktoren van de Onze-Lieve-Vrouw van Bijstand in het centrum kroont. Het vergulde beeld is zes meter hoog en weegt 1500 kg. 
Een opschrift op een onopvallend graf illustreert het weinig te benijden leven van de bewoner:

Ik heb niet lang geleefd
Maar lang geleden
Ik heb weinig blijdschap
Droefheid veel gezien
Hoe vaart het mij
In de eeuwigheden geen droefheid
Geen lijden meer te lijden.

 
Het leven van de familie Janssens de Varebeke zal van een betere kwaliteit geweest zijn.  Daarvan getuigt de prachtig gerestaureerde grafkapel. Ze werd ontworpen door de 19de-eeuwse Sint-Niklase architect E. Serrure en voorzien van een beeldhouwwerk van de Sint-Niklase beeldhouwer Frans Van Havermaet. Gezien de grote verscheidenheid aan problematieken gebeurde dit restauratieproject in verschillende fasen.
De familie was de eigenaar van een textielfabriek “De Waasland”. Ze werden in de adelstand verheven. Een van haar telgen werd “De paus Janssens” genoemd en was een pauselijk zouaaf. Ook de familie Vandenbroeck was in de textielsector aktief, ze hadden een spinnerij.
Het wapenschild op het grafmonument van de familie Schoutheete de Tervarent bevestigt ons vermoeden: dit is echte adel mét kasteel.
Op het graf van de familie Van Naemen-Boëyé ligt een reusachtig stenen kruis. Ook in de eeuwigheid zwaar om te torsen. De familie Meert waren textielbaronnen die een mooi huis lieten bouwen in de Stationsstraat.
Over het graf van baron Prisse vonden we volgende informatie:

Nabij de ingang van het kerkhof te St. Niklaas staat een monumentaal graf met een oppervlakte van 20,60 m2 en.omheind door een sierlijk hek in gegoten ijzer. Op de zerk prijkt het adellijk wapen van de familie PRISSE, en daaronder in grote letters – in het Frans – de tekst uit 1 Cor 6: 14; Zoals God de Heer heeft doen verrijzen, zo zal Hij door Zijn macht ook ons doen verrijzen.
Dit graf bevindt zich op het perceel dat was voorbehouden voor personen die de Joodse of Protestantse godsdienst hadden beleden. In de volksmond het geuzenkerkhof genoemd. Het bevond zich in het verlengde van wat de volksmond de hondenhoek (trou des chiens) noemde, het perceel waar mensen werden begraven die zeker ‘verdoemd’ zouden zijn, zoals zelfmoordenaars. Samen heten deze percelen het verdomhoekje. Ketters, zelfmoordenaars en Joden werden zo op één hoop de hel in geveegd.
Edouard Prisse had op 10/8/1878 aan het stadsbestuur schriftelijk gevraagd waar gebeurlijk zijn familie kon begraven worden op wat hij noemde la cinietière des juifs. Volgens een rekening van de stadsontvanger van 29/9/1879 heeft het stadsbestuur aan baron Prisse 20,60 vierkante meters grond eeuwigdurend afgestaan. (http://home.versateladsl.be/vt607832/prisse_xl.htm).
De familie Tuypens maakten de bekende poeders van het Witte Kruis. De werking ervan was dubieus, de verkoop meer dan zeker.  Zij bouwden een van de mooiste Art Deco huizen van de stad.
Het graf van soldaat Alfons Van Huffel verschaft ons “het” smeuïge verhaal van dit verslag. Deze brave soldaat was in 1936 tijdens zijn diensttijd gestorven na een operatie aan de blinde darm. De familie stond de dag van de begrafenis met paarden en al - het was een boerenzoon - te wachten, het stoffelijk overschot kwam echter niet opdagen. De Franstalige leveroverheden – is er al iets veranderd ? – hadden het lichaam netjes afgeleverd in Saint-Nicolas, in de buurt van Luik.

Dr. Van Raemdonck bewees onweerlegbaar in zijn boek “Gerard Mercator, sa vie et ses oevres” dat Mercator een volbloed Vlaming was. Hij stichtte de Oudheidkundige Kring van Sint-Niklaas.  Florimond Sax was een ballonvaarder en verwant met de uitvinder van de saxofoon.
Op 17 mei 1940 viel een Duitse bom op de Molendreef. Een hele rij huizen werd plat gebombardeerd. Een aantal slachtoffers ligt op een ereperk begraven. 
Bij de asweide kunnen we nog melden dat de vrijzinnige die geijverd had om verassingen mogelijk te maken als eerste in de muur met nissen werd bijgezet.  Onze gids besloot dat zij door de rondleiding, die ze voor Grafzerkje had moeten voorbereiden, de smaak voor het funeraire te pakken had gekregen. We wensen haar nog veel gidsbeurten toe, het was interessant.
Enkele Grafzerkjes bezochten nog de nieuwe begraafplaats Heimolen die 18 hectaren telt, waarvan ook later het bosgedeelte wordt gebruikt.
 
Uw verslaggever ging de stad verkennen, de oude herenhuizen zijn indrukwekkend. De hand Van Haevermaet duikt enkele keren op in het stadsbeeld, de Grafzerkjes weten waarom.

Wij hopen dat de Sint-Niklazenaren het ook weten. Wie was Frans Van Haevermaet? Waar ligt hij begraven?

Wie de proef op de som wil nemen, kan een mailtje sturen naar [email protected] en hem die vragen stellen.

Hou ons op de hoogte …
 
Martin Demedts
foto's : Jacques Buermans, Marc Coremans en Martin Demedts