Nieuwsbrief Nr. 30 - juli 2006

BalticsRindert Brouwer bezocht de Baltische staten, zesde deel


Ons lid Rindert Brouwer en dé stuwende kracht achter de buitenlandse activiteiten van de Terebinth bezocht de Baltische staten en de begraafplaatsen aldaar. Hij bezorgde ons, in feuilletonvorm, de neerslag van zijn ervaringen.
 
feuilleton deel 6
LETLAND - RIGA (deel 2)
 
MEŽA KAPI  (Bosbegraafplaats)
 
De Meža kapi ofwel bosbegraafplaats ligt inderdaad in een bos. Dat geldt overigens ook voor de andere begraafplaatsen. Het geheel oogt zeer groen, niet alleen vanwege de vele bomen, maar ook nog eens door de groene hegjes, die de familiegrafveldjes omgeven. De begraafplaats werd in 1913 gesticht door G. Kufelts, de directeur van het park van Riga.
De bosbegraafplaats wordt in tweeën gedeeld door een centrale laan, waar in de middenpartij oorlogsgraven liggen. De laan begint bij de hoofdingang, waar ook de beheersgebouwen liggen. Daar bevindt zich ook een monument voor de doodgeboren kinderen. Aan de kop van de middenlaan staat een groot oorlogsmonument voor de slachtoffers van de Duitse inval in 1941. De laan eindigt bij het  monument voor de eerste president van de Republiek Letland uit de eerste onafhankelijkheidsperiode, Jānis Čakste (1859-1927).
1. Meža kapi is het noordelijk gelegen gedeelte van de bosbegraafplaats en ook duidelijk het oudste deel. Al ronddwalend ontdek je steeds meer sculpturen, waaronder ook redelijk veel pleurantes. De stijl van de beelden is over het algemeen realistisch, maar er staan ook strakke tot minimalistische beelden.
Rond en op een heuvel bevinden zich vrij veel beelden, het is hoogstwaarschijnlijk de kunstenaarsheuvel. Daar bevinden zich ook meer individuele graven. Een aantal beelden is getooid met een krans van takken, bladeren en bloemen. Het is een dracht die ook in de stad wordt gedragen ter ere van het midzomernachtfeest. De doden mogen het feest meevieren.
Een bepaald deel van de begraafplaats is geheel omgeven door dicht op elkaar staande witte kruisen. Is dit een katholiek gedeelte? Door het ontbreken van informatie en door onbekendheid met de Letse taal wordt het zo nu en dan gissen. De verhouding Lutheranen en Katholieken in Letland is overigens ongeveer fifty-fifty.
2. Meža kapi is het zuidelijke gedeelte van de algemene begraafplaats. Hoe zuidelijker, hoe eenvoudiger de grafmonumenten en hoe lager de hegjes worden, hetgeen alleen maar kan duiden op het feit dat dit het jongste deel van de begraafplaats is; ook de jaartallen wijzen in die richting. Het meest zuidelijke deel, dat overigens niet is afgescheiden van de rest, draagt de naam Markusa kapi, wat valt te vertalen met St. Marcusbegraafplaats en wat ook weer zou kunnen duiden op een katholiek deel.
 
MIĶEĻA KAPI (St. Michaelbegraafplaats)
 
Waar op de Meza kapi het onderscheid tussen katholiek, protestant (lutheraans) of ongelovig niet duidelijk zichtbaar is, ademt de Michaelbegraafplaats, die toegankelijk is via een poort, een duidelijk Russisch-orthodoxe sfeer. Het merendeel van de graftekens vertoont het Russisch-orthodoxe kruis en de belettering op de graftekens is Cyrillisch. Ook hier vinden we weer het bekende beeld van familiekamertjes, c.q. familiegrafveldjes omgeven door groene hegjes. Maar er zijn ook enkele veldjes, die zijn omgeven door een ijzeren hekwerk of door betonnen banden, waarbinnen maagdenpalm is geplant. Het geheel ligt weer in een bos.
Intrigerend is het graf vlak bij de ingang. Er staan twee granieten stèles aan het hoofdeind. Aan de grafkant staat op de ene granieten stèle een ets van een echtpaar en op de andere (vermoedelijk) hun zoon. Op beide stenen is een Davidsster afgebeeld. Op de achterkant van de ouderlijke steen staat een chanoeka en op de steen van de zoon een beeltenis van Maria-van-Altijddurende-Bijstand, een Russische icoon. Heeft de zoon zich bekeerd tot het christendom? Ook in Riga is overigens de joodse begraafplaats tijdens de Russische bezetting na de Tweede Wereldoorlog geruimd. De begraafplaats Ebreju kapi (Hebreeuwse begraafplaats) uit 1725 bevond zich in de wijk Maskavas en lag aan de Līksnas iela. Van 1941-1943 was de begraafplaats opgenomen in het getto, dat hier was gevestigd en werd gebruikt als massagraf voor de joden die werden vermoord in november 1941. Nu is het terrein van de voormalige begraafplaats een gedenkpark en heet nog steeds Ebreju kapi.
 
RAIŅA KAPI (Rainis begraafplaats)
 
De Rainis begraafplaats ademt weer een geheel andere sfeer uit, nu een socialistische. Krijgshaftig, strijdvaardig, nationalistisch en sociaal-democratisch. Er staan weinig kruisen, er zijn veel graven met foto’s van militairen, afgebeeld in allerlei krijgshaftige houdingen. Volgens de lijst bij de ingang liggen er ook Letse kunstenaars, schrijvers, musici en architecten begraven. Een gedenksteen in het ingangsbereik meldt een lijst van slachtoffers van het communisme, terwijl er ook vertegenwoordigers van dat communisme begraven liggen. 
De begraafplaats werd in 1929 aangelegd na de dood van en ter ere van Jāņis Rainis (1868-1929), de meest bekende Letse schrijver van talrijke romans, gedichten en toneelstukken. Rainis, wiens eigenlijke naam Jāņis Pliekšans was, was ook politiek actief. Zijn sociaal-democratisch politiek engagement en zijn schrijverschap maakten hem tot ‘dè Letse man van de 20e eeuw’. Dat is ook te zien aan zijn grafmonument. Zijn graf ligt centraal, de middenallee met zilverberken voert vanaf de ingang rechtstreeks naar het megalomane grafmonument, waarop in rood graniet groot(s) een jongeling in halfopgerichte houding is afgebeeld. Naast hem in het graf ligt zijn vrouw dichteres Elza Rozenberga (1868-1943), die onder het pseudoniem Azpazija romantisch-patrottische ge dichten en toneelstukken schreef.
Rechts achter het monument van Rainis ligt een plein met diverse monumenten, die ongetwijfeld herinneren aan de diverse pogingen van de Letten om onafhankelijk te worden. Daar staat ook een monument met vijf figuren. Zijn dat niet de vijf Letten die werden gedood in januari 1991 bij de laatste stuiptrekking van de Russen om de Letten van hun onafhankelijkheid af te houden? Op 6 september 1991 werd Letland officieel een onafhankelijke republiek.
Of zijn het nog uitingen van de heldendaden van de Sovjets? Er zijn namelijk ook onmiskenbaar sporen van het Sovjet tijdperk. Blijkbaar was ten tijde van de Russische bezetting een deel van de begraafplaats bestemd voor het hogere kader van het Sovjetleger. Tenslotte liggen socialisme en communisme dicht bij elkaar. Het valt nu niet (meer) op, waaruit blijkt hoe druk de Balten bezig zijn (geweest) het Russische verleden uit hun geschiedenis weg te poetsen of af te breken. De heldenbeelden van Lenin of andere Sovjethelden zijn verdwenen uit het stadsbeeld. Hier en daar staat nog een sociaal-realistisch beeld of staat er nog een bouwwerk uit de Stalinperiode, maar over het algemeen herinnert nog weinig aan die periode. Hetzelfde is gaande op de begraafplaatsen. De Letse held Rainis ligt dan wel prominent op de voorgrond, direct achter zijn grafmonument liggen de Russische generaals en andere hoogwaardigheidsbekleders uit het voormalige bezettingsleger, duidelijk naar de achtergrond verdreven.
 
MUSULMANU KAPI (islamitische begraafplaats)
 
Op een afgeschoten stukje van de Miķeļa kapi, maar met een eigen ingangspoortje aan de Aisaules iela, ligt de islamitische begraafplaats. De structuur van de graven wijkt niet af van de overige begraafplaatsen. Het meest herkenbare is de islamitische halve maan met ster, die wordt afgebeeld op de graftekens. De meeste tekst is cyrillisch, dus Russisch.Alleen een hekwerk van kippengaas scheidt het islamitische deel van de rest.
 
KREMATORIJA (crematorium)
 
Langs de Varonu iela ligt het crematorium van Riga. Het is een eenvoudig bouwwerk met een paar renaissancistische trekjes in de voorgevel. Het ziet er niet naar uit dat er veel gecremeerd wordt in Riga, er is ook geen urnenveld. Een toegangspoortje geeft toegang tot de naastgelegen Raiņa kapi, alsof men wil aangeven dat cremeren niet iets is voor gelovigen, maar voor ongelovige socialisten. Het is zaterdag, achter het gebouw staan een paar lijkauto’s op non-actief.
 
EXCURSIE: SALASPILS
 
Vanwege de repressie door Rusland in 1940, toen de eerste periode van onafhankelijkheid (1921-1940) werd beëindigd door een Russische bezetting en meer dan 10.000 Letten door de Russische geheime dienst werden gearresteerd, gedeporteerd of vermoord, werden de Letten a.h.w. in de handen van de nazi’s gedreven en hielpen ze zelfs mee bij het vervolgen van de joden. De nazi’s bouwden verschillende concentratiekampen in de Baltische Staten, waaronder een in Salaspils nabij Riga, waar 100.000 mensen uit alle delen van Europa de dood vonden.
Het terrein van het voormalige concentratiekamp ligt midden in de natuur, de vogels zingen. Het is geen funerair doel, hoewel de geur van de dood bij wijze van spreken nog in de lucht hangt. In het kamp werden 44.000 joden en 55.000 krijgsgevangenen vermoord. De barakken zijn verdwenen, het terrein is wel als monument en aanklacht bewaard gebleven. Een loopbrug met de tekst Aiz uem vartiem vaid zeme (achter deze poort kreunt de aarde) staat aan de ingang van het terrein. Op het terrein staan een zestal schrijnende en, letterlijk, ten hemel schreiende beelden van beton in een hoekige stijl. In een liggend monument is onophoudelijk een hartklop te horen. Heel indrukwekkend.
 
Wordt vervolgd.
Volgende keer: Estland - Tallinn
Rindert Brouwer
© Atelier ‘Terre aarde’
tekst: Rindert Brouwer
foto’s: Jeannette Goudsmit & Rindert Brouwer

Wie niet kan wachten op de volgende verhalen: alle verhalen en gegevens zijn verwerkt tot een boekje van 52 bladzijden, met 65 foto’s (zwart-wit).
Het boekje NON OMNIS MORIAR. Begraafplaatsen in de Baltische Staten is te koop voor
€ 7,50. Ofwel incl. verzendkosten: Nederland € 9,00; België € 10,00
[email protected]
www.atelier-terreaarde.nl