Nieuwsbrief Nr. 114 - november 2019

Boekbespreking‘De boom in het land van de Toraja’ (De Bezige Bij, 2016).


Zo lezen we op de flaptekst van het schitterende boek van Philippe CLAUDEL (°1962, Fr) :

Een filmmaker van middelbare leeftijd verliest zijn beste vriend, de grappige en vaak verwarrende Eugène.  
Laverend tussen twee magnifieke vrouwen, tussen het verleden en het heden en omringd door herinneringen aan geliefde gezichten en onverwachte ontmoetingen denkt hij na over de plek die de dood in het leven heeft.

Op Sulawesi (Indonesië) wonen de Toraja’

Deze beschouwende roman heeft het over het leven en de dood en de relatie tussen ons ik en ons lichaam


Tekst: Johan Herreman

Het begint met de prachtige woorden: ‘Op Sulawesi (Indonesië) wonen de Toraja.  Dit volk laat zijn leven obsessief leiden door het ritme van de dood’. Het beschrijft kort hoe zij een uitvaart – tot soms jarenlang na het overlijden! - voorbereiden. ‘In die hele periode wordt het lichaam van degene die nog niet als een dode maar als een zieke wordt beschouwd – to masaki- geconserveerd.’
 
Wetenswaardig is waar Claudel het heeft over een tocht waarbij hij wordt meegenomen naar een bijzondere boom op een open plek in de buurt van een dorp: ‘Het is een tombe voor de allerjongste kinderen, die in de allereerste maanden van hun leven zijn gestorven: in de stronk van de boom is een holte uitgehakt waarin men de kleine doden, in een wade gewikkeld legt.  Het houten graf wordt dan via een vlechtwerk van takken en doeken gedicht. In de loop van de jaren ‘groeit het vlees van de boom weer langzaam dicht en dan bewaart hij het kinderlijfje onder de geheelde schors in het eigen grote lichaam. Daarna begint langzaam maar zeker, in het geduldige tempo van de groei van de boom, de reis van het kind naar de hemelen.’… ‘In onze wereld wordt de aanwezigheid van de dood tegenwoordig uitgewist. De Toraja maken hem juist tot het middelpunt van het leven. Wie heeft er gelijk ?’
 
Naast de beschrijving van dit zeer mooie symbolische afscheid, dat zoals uit de geciteerde zinnen blijkt heel eenvoudig wordt neergeschreven, is de retorische vraag die Claudel hier stelt er één van de vele die hij zich doorheen het boek stelt. Waar hij evenwel vertelt over de dood van enkele bergbeklimmers besluit hij: ‘voor mij waren ze niet helemaal dood. Ze waren alleen niet meer in leven. Dat was niet hetzelfde.’
 
Verder verhaalt hij over leven en dood en kijkt met verwondering naar hoe we enerzijds kennis aanwenden voor twee tegenstrijdige wegen: steeds efficiëntere vernietigingsinstrumenten en het behoud van de menselijke soort. Enerzijds via natuurkunde en scheikunde om te doden, anderzijds diezelfde wetenschappen gebruikend om geneeskunde en farmacie toe te laten de mens zo lang en zo goed mogelijk in leven te houden.    

Oxymoron

Halverwege het boek komt hij terug op de boom van de Toraja voor het dode kind en beschrijft een voor hem één van de meest bruuske uitdrukkingen in de taal: ‘doodgeboren’, ‘het verschrikkelijkste oxymoron dat er bestaat’ (oxymoron = twee woorden in één woord die elkaar letterlijk tegenspreken).   Hij spreekt over zijn echtgenote die hun doodgeboren kind ‘net als de Toraja’ in zich heeft laten doorgroeien want Agathe zou thans een jonge vrouw van 22 zijn geweest of geworden en bedenkt dat, sinds het ontstaan van de mensheid, er om en bij de 105 miljard mensen elkaar op de wereld hebben opgevolgd, waarvan er één miljard verdwenen zijn en waarvan er niets of bijna niets meer over is. Bijna niets want als hij het over de kunstenaars, dood of levend, heeft bedenkt hij dat we onze innerlijke emotionele constitutie ook aan hen te danken hebben (naast onze erfelijke ingesteldheid, ouders, leraren…)  Hij heeft het als rode draad in zijn boek ook over het uitwisselen/schenken van boeken: ‘Eugène’ geeft er hem regelmatig een met de woorden ‘Net iets voor jou’.  

 
Dit boek, dat me toevallig (maar wat is toevallig voor een verwoed lezer en bibsnuffelaar?) in  handen kwam, was ‘net iets voor mij’. Het is bijzonder leesbaar, eenvoudig van taal, geen hoogdravend gefilosofeer maar doet in stilte luidop nadenken over leven en dood met enkele beklijvende doordenkers. Aanbevelenswaardig; zoveel is zeker (net zoals Claudel’s andere boeken trouwens).
 

Foto Dirk Deck

 
www.outandabout.be