Nieuwsbrief Nr. 113 - oktober 2019

Een Armeense funeraire gedenksteen: chatsjkarIn de Antwerpse kathedraal van de Seefhoek, de Sint-Willibrorduskerk, is een merkwaardige grafsteen ondergebracht: een khachkar.


Tekst en foto’s: Stefan Crick

Deze neogotische kerk aan de Kerkstraat in Antwerpen werd in 1887-1891 opgetrokken, naar een ontwerp van architect Leonard Blomme. De nieuwe parochiekerk verving een 17de-eeuwse kerk, die te klein was geworden. Het interieur, met omlopend triforium, bevat tal van kunstwerken: een 15de-eeuws beeld van O.L.V. met de Druiventros, een schilderij uit 1630-, voorstellende de H. Familie van P.P. Rubens- votiefschilderijen, en glasramen.
De kerk werd in 1976 beschermd als monument.

Armeens grafmonument

Niet alleen het schilderij van Rubens vestigde mijn aandacht maar wel  die opvallende rechtstaande steen.
Enig speurwerk leidde mij tot de vaststelling dat de Antwerpse Armeense gemeenschap van deze parochiekerk gebruik maakt voor het organiseren van  hun erediensten. Via die Armeense steen in de linkerzijbeuk vond ik een pamfletje met een korte omschrijving van dit funerair relict. Het betreft hier een Armeense chatsjkar, geschreven khachkar, letterlijk: kruissteen. Het is dan ook een typisch traditionele Armeense gedenksteen. Digitaal bronnenmateriaal bezorgden de nodige informatie over dit voor ons toch vreemd grafmonument. Want dat blijkt het uiteindelijk te zijn.

Wat is een Khachkar

Khachkars zijn openluchtstèles uit steen gehouwen door ambachtslieden in Armenië of gemeenschappen in de Armeense diaspora. Ze fungeren als een centraal punt voor de eredienst. Zoals gedenkstenen en relikwieën faciliteren ze de communicatie tussen het seculiere en het goddelijke.
De khachkars zijn twee meter hoge  stèles, een staande tufsteen gegraveerd en gedecoreerd met rozetten, vlechtwerk en florale motieven zoals bladeren, granaatappels en druiven. Centraal op de chatsjkar staat een kruis, soms getopt door een zonneschijf of wiel. De hele decoratie is symmetrisch aangebracht. De khachkar wordt gemaakt uit  de lokale steen (tufa) en bewerkt  met beitels, scherpe pennen en hamers.
Opvallend zijn de twee grote naar mekaar gewende  mysterieuze vogels.

De khachkar is niet alleen een funeraire gedenksteen maar wordt ook gebruikt ter herinnering  aan een geboorte of een huwelijk. Dit volgens père Zadik Avedikian die ik hierover raadpleegde.
 
De eerste khachkars werden na de bevrijding van de Arabische overheersing in de 9de eeuw opgericht. De oudste uit 879 verwijst naar  ene koningin Katranide.

Het gebruik van deze gedenkstenen kende zijn hoogtepunt  tussen de 12de en de 14de eeuw. Tijdens de Mongoolse overheersing verzwakte de esthetische uitstraling van de motieven. Tijdens de korte revival in de 16de en 17de eeuw kon het 14de-eeuwse artistieke hoogtepunt niet bereikt worden.
Momenteel zijn er in Armenië  ruim 40.000 khachkars gekend. Een deel is in het  Historisch Museum van de  hoofdstad Jerevan ondergebracht.
De grootste nog bestaande chatsjkars zijn te vinden op de begraafplaats ten westen van het Sevanmeer.
Tussen 1998 en 2005 werden duizenden van deze gedenkstenen vernield door de Azerbeidzjanen.

De digitale reissnelwegen leiden ons naar verschillende Armeense begraafplaatsen
De Begraafplaats in  Nakhichevan ligt niet op het grondgebied van Armenië aangezien het deel ging uitmaken van het buurland.,  Doordat er nog oude foto’s beschikbaar zijn, is het momenteel mogelijk de khachkars correct te restaureren.
Noratus is de tweede grootste khachkar begraafplaats van de Armeniërs. Er bevinden zich  ongeveer 1500 khachkars. Ze dateren uit de periode tussen de 9de en de 17e eeuw. 
De oude kruisstenen treft men aan op het oude gedeelte van de begraafplaats. Men zegt dat bij het naderen van de Lenk Temur, de vijandige soldaten  (toen de heersende familie Varuznunis), de Armeniërs de khachkars met mantels bedekten, zodat de soldaten van de Temur dachten dat een leger hen opwachtte, en ze trokken hun soldaten terug. Maar ‘s morgens realiseerden ze zich dat dit geen mensen waren, en ze vielen aan. De khachkars waarop Jezus is afgebeeld, worden de Heilige Redder genoemd. De bekendste overgebleven in Armenië ligt bij het Hagpat klooster. 

Genocide

Vergeten wij vooral niet de verschrikkelijke  genocide die de Armeniërs ondergingen in het begin van de 20ste eeuw…
De khachkar die ik in Antwerpen aantrof, vestigde mijn aandacht op de  verschrikkelijke  gebeurtenis  in de geschiedenis van het Armeense volk, de genocide door de Turken in 1915.
 

De Antwerpse khachkar- er is inderdaad maar één dergelijke gedenksteen in Antwerpen-  is van vrij recente makelij. In een vraaggesprek met enkele oudere Armeniërs, kwam ik te weten dat het een funerair beeld is, dat gemaakt is in het begin van de 21ste eeuw ter herinnering aan het verschrikkelijk drama dat hun volk ondergaan heeft.
Op de gedenksteen vinden we volgende decoratieve details: het kruisbeeld geflankeerd door twee naar mekaar gewende adelaars. Op de vleugels staat links een Armeense ‘H’; op de andere een vrij moderne ‘B’. ‘H’ verwijst, aldus mijn gids naar ‘de Armeniërs’. De adelaar is trouwens hét symbool van de Armeniërs. Op de voet  zijn twee zonneschijven afgebeeld, de linkse typisch Armeens, de rechter verwijst naar een Assyrische oorsprong.
 
De Sint-Willibrorduskerk is dagelijks geopend. Elke tweede zondag van de maand wordt er om 15.30 uur een Armeense mis opgedragen volgens de ritus van de Apostolische Armeense kerk opgeluisterd door hemelse gezangen.