Nieuwsbrief Nr. 112 - juli 2019

Obiits: De heraldische liefdeknoop ontward


Tijdens onderzoek naar het funeraire erfgoed, obiits in Vlaanderen en België, ontmoet ik regelmatig rouwborden  waarop rond het wapenschild  een gouden – zelden rode koord – afgebeeld staat. Deze funeraire wapenborden zijn hoofdzakelijk toe te wijzen aan vrouwelijke titularissen waarvan haar  wapenschild (meestal ruit- of ovaalvormig) omgeven is door een gouden , rode of zilveren zogenaamde liefdeknoop. Uitzonderlijk wordt een  alliantiewapen door deze gordelkoord omvat. Zij worden afgebeeld op de grote rouwborden
Niet in alle heraldische literatuur staat deze liefdeknoop beschreven. Laat staan de symbolische betekenis ervan vermeld.
 
Tekst en foto’s: Stefan Crick voorzitter
Jacques baron Le Roy Genootschap
 (mei 2018)

C. Pama haalt in zijn “Heraldiek – Geschiedenis der familiewapens van de middeleeuwen tot heden” het heraldisch begrip aan: een geknoopt touw met kwasten aan de uiteinden. Hij verwijst eveneens naar het feit dat de oorsprong van dit gebruik niet algemeen aanvaard is. Volgens anderen zou dit gebruik voor het eerst aangewend zijn door Anna van Bretagne, ter herinnering aan haar eerste echtgenoot Charles VIII. De cordelière omvat haar wapen. Maar waarschijnlijk is dit heraldisch gebruik toch van een vroegere datum.
De cordelière is een breder begrip. Niet noodzakelijk als liefdeknoop bestemd, maar als een versierde  koord  met kwasten in  onder andere de heraldiek van de geestelijkheid..
Ook de lacs d’amour is een heraldische term. Oorspronkelijk  gebruikt door  het huis van Savoie, wordt de term als de nœud de Savoie, nodo di Savoia benoemd.
In de wereld van de vrijmetselarij is deze gekend als la houppe dentelée.
 
Duitse heraldici spreken van Liebesknoten.
In de Engelse heraldiek komt de liefdeknoop, loveknot, voor in het uitgebreide heraldisch arsenaal van knopen. Inderdaad, vele Engelse families hadden hun eigen “knots”: van Bourchier tot Wake knots., maar dit zijn geen love knots.
In het standaardwerk over “Hatchments in Britain – The Development and use of Hatchments”, Peter Summers, John E. Titterton, zijn geen verwijzingen naar het gebruik van de love knots te bespeuren. Raadpleging van de digitale inventaris van “Hatchments and armorial panels” naar de liefdeknopen leverden een negatief resultaat op.

Van handfasting tot liefdeknoop

Algemeen: vroeger werden knopen gelegd als symbool om een feit te wettigen. Omdat men niet kon schrijven, diende de knoop als een vervangmiddel van een geschreven contract. Vroeger werden knopen gelegd als symbool om iets te legaliseren. Zodra de knoop gelegd was, was de deal rond.

Een Keltische traditie

Tijdens een van mijn lezingen haalde ik bij de beschrijving van dit specifiek wapenonderdeel deze lacune aan. Inderdaad er is weinig bekend over de oorsprong van dit gebruik. Buiten alle verwachting werd deze open vraag beantwoord door een toehoorster, die een mogelijk logische oplossing gaf voor dit onbekend fenomeen. Zij verwijst als wicca, naar een oude Keltisch traditie, ritueel begeleid door de druïde,  waarbij de man en de vrouw hun handen aan elkaar vast binden met touw of lint, voordat zij gaan huwen. Vanaf dat moment hebben ze een jaar en een dag de tijd om hun relatie te test.
In latere tijden werden deze knopen en koorden bijvoorbeeld bij de verloving vervangen door metalen ringen.
De term handfasting, oftewel handbinding, stamt af van de gewoonte om de handen van de bruid en bruidegom aan elkaar te knopen tijdens die ceremonie, gebruik dat tot heden weer in bepaalde kringen nog in zwang is.
 
Een andere bewering: liefdeknopen waren oorspronkelijk liefdesuitingen, maar werden ook gebruikt als aanzoek tot het huwelijk. Later legde de minnaar de liefdeknoop op de drempel van het huis van zijn geliefde, waarna zij al of niet zijn liefdesbetuigingen aanvaardde.
 
Er is een sterk vermoeden dat de heraldiek gebruik heeft gemaakt van deze liefdeknoop om de binding tussen echtgenoten te bevestigen.
 
De liefdeknoop als onderdeel van het wapen op het rouwbord, is te vinden zowel rond de vrouwelijke ruitvorm als bij alliantiewapens. Dit heraldisch onderdeel wordt aangetroffen rond de periode einde 17de tot in de 20ste eeuw.

17de eeuw

Eén van de oudste sporen van het heraldische gebruik – de liefdeknoop – vinden we in de Mechelse Sint-Romboutskathedraal. Het rouwbord is gedateerd 1688 en is opgedragen aan Catherine de Dryver die geboren werd op 19 januari 1635 te Mechelen. Zij huwde op 27 november 1657 te Mechelen in de Begijnhofkerk met Pierre de Meester (1626-1691), aalmoezenier, en was de dochter van een bekende Mechelse brouwer, Jean de Dryver en Claire de Leeuw. Via haar relaties kreeg de familie de Meester toegang tot de Mechelse stadsmagistratuur. Zij overleed in Mechelen op 28 november 1688.
Baron Ghislain de Meester, die in het kasteel van Ramsdonk (Kapelle-op-den-Bos) woont, schonk in 2010 twee schilderijen aan de stad Mechelen. Vermoedelijk zijn ze van de hand van Jan Anthony Coxcie. De werken stellen het echtpaar Pieter de Meester en Catharina de Dryver voor. Beiden liggen begraven in de Sint-Romboutskathedraal in de kapel van het H. Sacrament.
Wapenbeschrijving: gedeeld alliantiewapen ; links het wapen de Meester  ; op een zwart veld een gouden gepaternosterd kruis. In zwart een gouden penningkruis of in zwart een kruis van 9 gouden penningen (MVDC).
Rechts het wapen van de Dryver.
In goud; drie groene palen; een zwart schildhoofd beladen met een klaverblad ter weerszijden vergezeld van een kubus, alles van goud. (MVDC).
Dit alles omgord door een rode liefdeknoop met aan het einde twee rode kwasten.

18de eeuw

In het Antwerpse voormalige Zilvermuseum Sterckshof hing het rouwbord van Marguerite Hellinx. Zij werd geboren te Luik in 1644 en huwde Louis van Colen de Brouchem (1644-1715) op 10 maart 1671. Zij overleed op 8 december 1707. Op de rugzijde van het rouwbord staat vermeld “Margareta Hellings, huysvrouwe van Louis van Colen de Brouchem Geboren Getrouwd Gestorven 8 dec 1707”.
Het gedeelde ruitvormige alliantiewapen wordt als volgt omschreven:
 
I. van Colen de Brouchem: doorsneden:
boven: rood, beladen met twee gouden schuingekruiste pelgrimstaten, de punt naar beneden;
onder: blauw, beladen met twee naast elkaar geplaatste gouden rinkelbelletjes.
II. Hellincx:
boven op een gouden veld een zwarte, klimmende beer staande op een groen grasgrond;
onder op zilveren veld drie rode Sint-Andrieskruisjes, beladen met een versmalde blauwe dwarsbalk, twee in het hoofd en een in de voet. Het gehele huwelijkswapen is omgeven door een gouden liefdeknoop met onderaan twee gouden kwasten.
De leden van de familie van Colen werden oorspronkelijk begraven in de Antwerpse kloosterkerk van de Karthuizers.
In de 19de eeuw werden hun stoffelijke resten overgebracht naar de Sint-Bavokerk in Boechout. Een deel van hun rouwborden hangen in diezelfde kerk. Het depôt van het Zilvermuseum Sterckshof te Deurne geeft onderdak aan dertig rouwborden alsook een inventaris van enkele tientallen kleine (ca. 40x40cm) kartonnen obiits.
 

De Rubenskapel, Sint-Jacobskerk, Antwerpen.

Een ander mooi voorbeeld van een gouden liefdeknoop is afgebeeld op het rouwbord van Marie-Christine Vecquemans van de baronnen de la Vère. Zij werd geboren in Antwerpen in 1649. Haar ouders waren Jean Vecquemans (1620-1665) en Catherine Lunden (1622-1677). Zij huwde op 25 januari 1671 te Antwerpen met Albert-Marie Rubens (1642-1672). Zij kregen een dochter Maria-Constance Rubens (1672-1710). Zij overleed in Antwerpen op  29 september 1711. Haar obiit hangt naast anderen van P.P. Rubens zelf en zijn familieleden in die Rubenskapel van de Sint-Jacobskerk.
 


Een opvallend rode liefdeknoop is aangebracht op het rouwbord in de kerk van Blaasveld (B) van Mélite-Marie-Josephine-Ghislaine Lefebvre. Zij werd geboren in Brussel op 3 juli 1814. Zij was de ongehuwde dochter van Albert-M.-J. Lefebvre. Zij overleed op 18 september 1882.
 

In de Gentse begijnhofkerk hangt het rouwbord van Grootjuffrouw Coleta Schoorman (1797-1878). Zij was begijn in Gent, parochie van Sint-Anna, in het klein begijnhof van Onze-Lieve-Vrouw Ter Hoyen. Juffrouw Coleta-Louisa Schoorman was ingetreden op 30 augustus 1820 in ‘t convent Sint-Bruno. Op 1 september 1822 werd ze tot overste gekozen in ‘t convent Sinte Begga en aangesteld tot grootjuffrouw van Onze Lieve Vrouw ter Hoyen op 17 mei 1826. Ook haar obiit is versierd met een liefdeknoop.
 

In de Nederlandse Amerongense Andrieskerk hangen een aantal mooie rouwborden. Op een van die obiits staan er naast de wapens van Van Reede en Turnor, met de vier kwartieren Turnor, Lichtervelde, Morin, Metkerken een merkwaardig heraldisch onderdeel. Het rouwbord getuigt de herinnering aan Margaretha Turnor, weduwe van Godard Adriaen van Reede
De beschrijving van dit zeer groot rechthoekig rouwbord (190x250 cm) luidt als volgt: …omlijsting met enige versiering ; in het midden een wapen, omkranst en bekroond (1613-1700).
Men geeft geen verdere informatie over die omkransing. Een mooie voorbeeld van een overigens prachtige zilveren liefdeknoop.
 

In de tweede helft van 20ste en 21ste eeuw blijkt het aanbrengen van een liefdeknoop op de rouwborden niet meer toegepast. De vraag blijft open: wat is de reden hiervan? Of is het gebruik ervan niet meer gekend in de adellijke families?
 
Zolang het tegendeel van dit verhaal over het gebruik van de liefdeknoop niet is tegengesproken,
is dit onder het gebruikelijk voorbehoud, een plausibele theorie.

wapenbord van Claire-Barbe de Caluart

In de Rijmenamse) Sint-Martinuskerk hangt het wapenbord van Claire-Barbe de Caluart, dite Sassini, echtgenote van Jacques Octave d’Origone.
wZij overleed 27 augustus 1722. Het stelt hun alliantiewapen (gedeeld ovalen schild met rechts: d’Origone, op een rood veld een gouden boom (?); de Caluart: op een gouden veld drie zwarte zwanen (?) geplaatst twee en één. Het geheel is omgord door een gouden liefdeknoop.

De randkwartieren zijn

       links                           rechts
    Caluart                         Helman
    Van der Goes              Vermeeren
    Lacroix                        Helmans
    Scholiers                     Duyst van Voorhout

Bronnen:

1. H.K. Nagtegaal, Heraldisch vademecum, Den Haag, Centraal Bureau voor Genealogie, 2003, p. 71.

2. C. Pama, Heraldiek – Geschiedenis der familiewapens van de middeleeuwen tot heden, Het Spectrum Prisma-boeken, Utrecht-Antwerpen, 1958, p. 123.
C. Pama, Heraldiek en Genealogie – Een encyclopedisch vademecum, Uitgeverij Het Spectrum n.v. – Utrecht-Antwerpen, 1969, p.202, Door elkaar gestoken koord, waarvan de einden links en rechts uitsteken met knopen, lussen en kwasten. Zij werden om ruitvormige of ovale vrouwelijke wapenschilden geplaatst.

3. Blason d’Anne de Bretagne , enluminure extrait du manuscrit Ms 0332 (fo 56v,) Bibliothèque de Rennes
https://www.google.be/search?q=anne+de+bretagne+rennes+ms+1514&sa=X&tbm=isch&tbo=u&source=univ&ved=0ahUKEwjg-pSjnofbAhXJKVAKHX8IAwcQsAQIPQ&biw=1920&bih=955#imgrc=j3Ap5pjS9_HItM:&spf=1526372141655
https://nl.wikipedia.org/wiki/Anna_van_Bretagne

4. https://fr.wikipedia.org/wiki/Lacs_d%E2%80%99amour

5. http://www.scottish-wedding-dreams.com/heraldic-symbols.html#K ~ Heraldry Symbols

6. http://www.quicksilvermint.com/medallions/pages/knot-of-love.htm

7. https://www.theperfectwedding.nl/artikelen/2309/tie-the-knot-laat-strikken

8. Van Daele, Groot Woordenboek der Nederlandse Taal, wicca (v.; ‘s )[ Oud.Eng. woord, dat in modern Eng. ‘witch’ is geworden], een moderne heks, ook ‘witte heks’ genoemd.

9. https://nl.wikipedia.org/wiki/Wicca
 Wicca is een neo-heidense natuurreligie die in 1954 werd gepopulariseerd door Gerald Gardner. Hij noemde het ‘hekserij’ of ‘heksencultus’ en de aanhangers wiccans. Wicca is een min of meer georganiseerde vorm van hekserij. Dit betekent echter niet dat de begrippen wicca en hekserij synoniem zijn. Moderne wicca is behalve een natuurreligie vooral ook een ecologisch en feministisch geïnspireerde filosofie.
Volgelingen van wicca baseren hun ideeën op voorchristelijke bronnen, Europese folklore en mythologie. Zij beschouwen zichzelf als priesters en priesteressen van een voorchristelijke sjamanistische natuurreligie die een godin vereert die gerelateerd is aan de Moedergodin in haar drie aspecten van Maagd, Moeder en Oude wijze vrouw. In heel wat tradities van wicca wordt ook een Gehoornde god vereerd die afgeleid is van de god van de dieren, de jacht, de dood en de wouden uit de oudheid. Veel wicca’s zien zichzelf ook als de moderne erfgenamen van oude tradities uit onder meer Egypte, Kreta en Eleusis. Wicca wordt ook de Oude Religie genoemd, zonder echter de Oude Religie te zijn. Het is immers uiterst twijfelachtig of er wel een specifieke ‘Oude Religie’ is geweest. Wicca presenteert zichzelf dus als een voortzetting van de Oude Tradities, maar is zelf bijna volledig 20e-eeuws. Wat wicca gemeen heeft met andere neopaganistische bewegingen is het zich afzetten tegen het rationalisme en de dominantie van de wetenschap, en een keuze voor een meer spirituele, natuurlijke levensstijl. Hiermee neemt wicca stelling tegen het materialisme, de technologische excessen en de vervreemding die wetenschap lijkt in de hand te werken. Kenmerkend is dan ook dat het als tegencultuur vooral in hooggeïndustrialiseerde landen als Groot-Brittannië en de Verenigde Staten veel succes kent. De nadruk op nauwe banden met de natuur blijkt ook uit het belang van de seizoenen (de 8 jaarfeesten) en de maangetijden. Wicca kent verschillende stromingen, waaronder de Gardneriaanse en Alexandrijnse wicca.
Veel vaak solitair werkende eclectische heksen noemen zichzelf wicca’s waarbij zij wicca als synoniem zien van hekserij, terwijl traditionele groepen het accent in de eerste plaats leggen op het religieuze aspect. Het verschil dat gemaakt wordt tussen ‘heks’ en ‘wicca’ is dus niet altijd duidelijk, omdat er in de verschillende groepen verschillende opvattingen over bestaan. Eclectische hekserij als alternatieve vorm van nieuwe hekserij wijkt aanzienlijk af van wat onder traditionele Gardneriaanse ‘wicca’ werd verstaan. Eclectische wicca’s volgen geen enkele traditie naar de letter maar eerder een syncretisch spiritueel pad waarbij zij putten uit een veelheid van overtuigingen, religies en filosofieën. Een aanhanger kan zo ook zijn eigen ideeën en rituele praktijken vrijelijk inbrengen. Eclectische wicca is de populairste variant van wicca in de Verenigde Staten geworden.

10. - Met dank voor de foto aan dhr.Bram van der Auwera, Kathedraalbeheer & Concertprogrammatie Metropolitaanse Kerkfabriek Sint-Rumoldus.
- Geneanet (http://gw.geneanet.org/rlobri).
  Annuaire de la noblesse belge, 1807, p. 192-203
GVA,  SVH ,Baron schenkt schilderijen aan stedelijke musea 28.10.2010.

11. P. Génard, Graf-en Gedenkschriften der Provincie Antwerpen, 43ste aflevering, Mechelen – Metropolitane Kerk – 2de Stuk, Antwerpen, Drukkerij J.-E.- Buschmann, Israëlietenstraet, 1859, p. 155.
12. P. Génard, Graf-en Gedenkschriften der Provincie Antwerpen, 43ste aflevering, Mechelen – Metropolitane Kerk – 2de Stuk, Antwerpen, Drukkerij J.-E.- Buschmann, Israëlietenstraet, 1859, p. 155.

13. Stefan Crick, Wapenborden van het Zilvermuseum Sterckxhof, Sterckshofstudies 28, provincie Antwerpen, 2005. Foto: Jacques Sonck (2005)

14.  HK ’t Hoefyser van Rijmenam,  Oude gebruiken rond sterven en begraven, 1990. Foto: Luc Vangeel.

15. Bron: Louis Robyns de Schneidauer, Receuil de l’office généalogique et héraldique de Belgique V, Ed. Tradition & Vie, Bruxelles MCMLVI, p. 66.

16. Piet Luik, De kerk van het Helilig Cruys en Sint Andreas – Duizend jaar geschiedenis van de Andrieskerk in Amerongen, Amerongen, 2004.