Nieuwsbrief Nr. 112 - juli 2019

Vijf kunstenaarsgraven beschermd in de Vlaamse RandOp 20 mei 2019 ondertekende minister Bourgeois de definitieve bescherming van vijf kunstenaarsgraven.


Het is de eerste keer dat een reeks van kunstenaarsgraven als één pakket door de minister getekend wordt.
Daarmee onderschrijft de Vlaamse regering het belang van de kunsten voor Vlaanderen.
Niet voor niets is de internationale leuze van Vlaanderen ‘State of the Arts’. 
De graftekens hebben een artistieke ‘personal touch’ die ze net dat iets meer geeft. De vijf graftekens verwijzen expliciet naar het kunstenaarschap van de overledene door middel van een opschrift of een kunstwerk. We stellen de recent beschermde monumenten graag aan je voor.
 
Tekst en foto’s: Joeri Mertens
 

Oscar De Clerck

Het grafteken voor Oscar De Clerck wordt beschermd omwille van de historische en architecturale waarden. De beeldhouwer ligt begraven in Zaventem (Sint-Stevens-Woluwe) op de begraafplaats in de Sint-Stefaansstraat.

Hoewel het graf van Alfons Hoppenbrouwers (1930-2001) de aanleiding was om het kerkhof te onderzoeken leverde bijkomend archiefonderzoek boeiende resultaten op die toelieten om niet enkel het grafteken maar de volledige begraafplaats als monument te beschermen. De huidige aanleg van de begraafplaats gaat immers terug tot een renovatie uit 1979 naar ontwerp van Hoppenbrouwers zelf! Hoppenbrouwers voorzag de begraafplaats van een structuur in licht gewapende beton, inclusief betonnen treden om de helling te overbruggen. De graftuinen werden ingezaaid met gras.
Alfons Hoppenbrouwers werd geboren in Antwerpen. Hij trad op 16-jarige leeftijd in bij de Broeders van de Christelijke Scholen en studeerde in 1957 af aan de Katholieke Universiteit van Leuven als burgerlijk ingenieur-architect. Op 30-jarige leeftijd startte hij zijn eigen architectuurbureau in Schaarbeek. Hoppenbrouwers werkte graag met de ruwe vormen van beton, stucco en glas. Hij had reeds in de jaren 1960 aandacht voor duurzaamheid en leefbaarheid in zijn architectuur. Naast architect was Hoppenbrouwers een groot pedagoog én stichter van het Sint-Lucasarchief.
De begraafplaatsen van de Broeders van de Christelijke Scholen dateert uit 1899. Ze ligt op een hellend terrein in het Vallenbergbos en is met een bakstenen muur omgeven. De calvarie dateert uit 1912. De huidige betonnen stèles dateren uit de periode 1930-1932. De stèles verjongen naar boven toe en lopen uit op een gebogen hoofdstuk dat steunt op eenvoudige oortjes. In de top van de stèle staat langs de voor- en achterzijde een verdiept Grieks kruis. De achtergrond was vermoedelijk wit geschilderd. Op de stèles hangen hardstenen tekstplaten met daarop de namen van de overledenen en hun geboorte- en sterfjaar. Een porseleinfoto siert de stèles. De stèles staan opgesteld op de grens van twee kop-aan-kop ingerichte grafpercelen en worden gebruikt langs beide zijden. Zoals hoger geschreven renoveerde Alfons Hoppenbrouwers de site in 1979.
 

Alfons Hoppenbrouwers en de begraafplaats van de Broeders van de Christelijke Scholen

De begraafplaats van de Broeders van de Christelijke Scholen met het graf van Alfons Hoppenbrouwers en de ernaast gelegen begraafplaats voor de Broeders en Zusters van Don Bosco zijn beschermd omwille van de historische en architecturale waarde. De begraafplaatsen liggen in de Sint-Wivinadreef in Dilbeek (Groot-Bijgaarden).


De beeldhouwer Oscar De Clerck (1892-1968) werd in Oostende geboren. Hij kreeg nationale bekendheid door de fonteinsculptuur ‘Vogelenzang’ op de wereldtentoonstelling van Gent in 1913. Na de Eerste Wereldoorlog bereikte De Clerck’s helder-constructieve stijl zijn hoogtepunt. Kubisme, expressionisme, art deco, Afrikaanse en oosterse invloeden en zelfs het classicisme inspireerden hem. In 1934 werd hij benoemd tot leraar aan de Leuvense kunstacademie waar hij van 1945 tot oktober 1958 ook directeur was.
Het modernistisch grafteken bestaat uit een gefrijnde bodemplaat met verhoogde zerk en licht overstekende dekplaat. Erachter staat een vrijstaande smalle rechthoekige stèle met een bronzen portret van de beeldhouwer. Op de voorzijde van de bo-demplaat staat in verdiepte letters “Bestendige vergunning” en “Menten Julien/ St-Truiden”. Voor de zerk werd een gedenksteen aangebracht met in opgelegde metalen letters “Un grand/ sculpteur/ du XXe siecle” en een palmtak met de medaille en de letters SLdH. De palmtak verwijst naar Oscar De Clerck’s opname als Officier de l’Ordre des Palmes Académiques en de letters naar zijn benoeming tot Chevalier de la Légion d’Honneur. De zerk werd voorzien van een epitaaf uitgevoerd in fraai vormgegeven opliggende letters: “1892-1968/ Oscar De Clerck/ kunstbeeldhouwer/ er.dir.acad.scho.kunst.Leuven/chev.legion d’honneur/off. Kroon Leopoldsorde” en “1915-1972/ Marie-Therese Dommary”. Op de zerk ligt een hardstenen Grieks kruis.

Jean Brusselmans

Het grafteken voor Jean Brusselmans is omwille van zijn historische en architecturale waarde beschermd. Jean Brusselmans ligt begraven op de begraafplaats d’Arconatistraat in Dilbeek.

Het grafteken voor Jean Brusselmans is omwille van zijn historische en architecturale waarde beschermd. Jean Brusselmans ligt begraven op de begraafplaats d’Arconatistraat in Dilbeek.
 
De kunstschilder Jean Brusselmans (1884-1953) werd in Brussel geboren en vestigde zich in 1924 in Dilbeek. Daar schilderde hij in zijn typerende materialiteit het omgevende Pajottenland, de boeren en de arbeiders.  Het grafteken werd opgericht bij de dood van Marie-Louise Frisch, de echtgenote van Jean Brusselmans, in 1943 of bij de dood van Jean Brusselmans in 1953. De modernistische grafsteen is even sober en direct als zijn schilderijen. Een  rechthoekige grafplaat dekt de graven van het echtpaar Brusselmans-Frisch af. Erbovenop ligt een kleine hardstenen zerk met opgelegde metalen letters “J.B Brusselmans / J. Marie Frisch” en een stèle met ingekapte letters. Op de stèle staat in het typische handschrift van Jean Brusselmans het opschrift “L’existence/ d’un artiste/ est toujours/ héroique/ Jean Brusselmans”.

Het Opus 2 van Victor Servranckx

Het grafteken voor de kunstschilder, beeldhouwer, architect en theoreticus Victor Servranckx is beschermd omwille van de historische, architecturale en artistieke redenen. De kunstenaar ligt begraven op de gemeentelijke begraafplaats van Machelen langs de Zaventemsesteenweg.


Victor Servranckx (1897-1965) werd geboren in Diegem. Hij ging in 1913 studeren aan de Academie voor Schone Kunsten in Brussel. In 1917 nam hij deel aan zijn eerste groepstentoonstelling in de vooraanstaande Brusselse Galerie Georges Giroux. Servranckx behoorde tot de eerste generatie abstracte kunstenaars in België (1915-1930). Voor Victor Servranckx lag schoonheid in de rationele wiskundige verhoudingen van lijnen en kleuren met beperkte en later zelfs zonder figuratie. Naast schilder was hij ook beeldend kunstenaar. Servranckx gaf zijn werken steeds een dubbele benaming: het jaartal gevolgd door het woord ‘Opus’ en een nummer. Elk jaar begon hij terug bij 1 te tellen.
In 1930 stapte Servranckx in het huwelijksbootje. Het werd een ongelukkig huwelijk. Vanaf 1953 leefde Victor samen met Angeline Turcksin (1906-1997), zijn huishoudhulp en grote liefde. Het overlijden van Victors eerste echtgenote in 1965 opende voor Servranckx en Angeline de weg naar een huwelijk. Victor Servranckx overleed enkele weken later op 11 december 1965. Hij werd begraven in zijn geboortedorp Diegem.
Het grafteken voor de kunstenaar Victor Servranckx is vervaardigd door het in Brussel (Elsene) gevestigd grafmakersatelier Beernaert. Het grafteken bestaat uit een granieten zerk met daarop in opgelegde metalen letters het opschrift ‘Victor Servranckx/ Kunstschilder/ en beeldhouwer/ 1897-1965/ en zijn echtgenote/ Angeline Turcksin/ 1906-1997’. Bovenaan op de zerk ligt de cirkelvormige sculptuur “Opus 2” uit 1923 in blauwe hardsteen, gesigneerd Servranckx.

De Pelgrim van Pieter Braecke op een sokkel van Victor Horta

Het grafteken voor beeldhouwer Pieter Braecke is beschermd omwille van de historische en artistieke waarde. De art-nouveau-beeldhouwer ligt begraven op de begraafplaats van Zaventem (Nossegem), Namenstraat 60.


Pieter Braecke was zeer actief binnen de artistieke kringen van het fin-de-siècle. Hij nam deel aan de driejaarlijkse kunstsalons en werkte mee aan verschillende paviljoenen voor internationale tentoonstellingen. Braecke’s werk vertoont invloeden van het realisme, art nouveau en symbolisme.
Het grafteken voor Pieter Braecke werd vijf jaar na zijn dood uitgevoerd naar een ontwerp van de kunstenaar zelf. De sculptuur bestaat uit twee figuren: een oudere man en een kind.
In een brief uit 1939 wordt het beeld omschreven als “een oude man aan het eind van zijn leven met de pelgrimsstok in de hand. Zijn baard en haar worden door de wind gegeseld en de uitdrukking op zijn gezicht onthult een soort angst en bitterheid die ons doet denken aan het gezicht van de ‘Yser soldaat’. Voor de groep staat een jong kind aan het begin van zijn leven.”
Mogelijk is de oude man een zelfportret en alludeert de kinderfiguur op de onvervulde kinderwens van het echtpaar Braecke. De sculptuur is geplaatst op een door Victor Horta ontworpen sokkel uit 1943. Het is daarmee het laatste grafteken dat Victor Horta ontwierp en getuigt van zijn artistieke vernieuwingen na de Eerste Wereldoorlog.
Op de sokkel staat het opschrift “Pieter Braecke/ 1856” vierpuntige ster “1938/ E. Romeo/ 1875” vierpuntige ster “1971/ R.I.P.

Bronnen
- Onroerend Erfgoed, digitaal beschermingsdossier 4.001/23016/106.1, Het graf van de kunstschilder Jean Brusselmans in Dilbeek (MERTENS J. 2018).
- Onroerend Erfgoed, digitaal beschermingsdossier 4.001/23016/107.1, Begraafplaats van de Zusters en Broeders van Don Bosco en van de Broeders van de Christelijke Scholen met het graf van architect Alfons Hoppenbrouwers in Dilbeek (Groot-Bijgaarden en Sint-Ulrikskapelle) (MERTENS J. 2018).
-  Onroerend Erfgoed, digitaal beschermingsdossier 4. .001/23047/102.1, Het graf van de kunstenaar Victor Ser-
vranckx in Machelen (Diegem) (MERTENS J. 2018).
- Brief d.d. 17 juni 1939, Archief War Van Asten (bewaararchief: Catheline Metdepenninghe, informatie verstrekt door Catheline Metdepenninghe (30 maart 2018). n Onroerend Erfgoed, digitaal beschermingsdossier 4.001/23094/105.1, Het graf van de beeldhouwer Oscar De Clerck in Zaventem (Sint-Stevens-Woluwe) (MERTENS J. 2018).