Nieuwsbrief Nr. 112 - juli 2019

Rijmenam - soms kunnen rondleidingen wel eens leiden tot nieuwe vragen…


Tijdens een bezoek aan de Sint-Martinuskerk van Rijmenam en het kerkhof, ingericht door de Rijmenamse Heemkring, riep het oudste grafmonument nieuwe vragen op... Luc Van Geel van de Heemkring vertelde maar al te graag over dit monument en zijn eigenaars terwijl Marc Swinnen in het verleden al heel wat opzoekwerk deed naar het ontstaan en evolutie van het welbekende IHS-monogram.


Het IHS-monogram: herkomst en betekenis

Over christelijke symbolen en monogrammen en hun evolutie werden doorheen de tijden behoorlijk wat boeken geschreven. Hieronder een zeer beknopte historiek van dit welbekende monogram.
 
Tekst: Marc Swinnen
Foto’s: Marc Swinnen en
Lin Verbeemen


Op majolica-aardewerk van de 15de tot de 17de eeuw (en op grafzerken en kerkgevels vanaf de 17de eeuw) treffen we regelmatig een Christusmonogram aan dat in de loop der tijden een aantal wijzigingen onderging en gaandeweg ook zijn betekenis grotendeels zag afgezwakt worden.
 Het zogenaamde IHS-monogram is ontstaan uit de afkorting van de Griekse schrijfwijze van de naam Jesus (Jezus), ΙΗΣ, met erboven een afkortingsstreep, zoals die reeds op Vroeg-Christelijke voorstellingen uit de 3de eeuw in Klein-Azië verschijnt.
In kleine letter geeft dat ιης.
Door de teloorgang van de kennis van het Grieks en het verheffen van het Latijn tot de taal van de liturgie evolueerde dit tot ihs, of in hoofdletter IHS. Die verschuiving vond wellicht al plaats vanaf de 6de-7de eeuw.
In het Gotische minuskelschrift (dat in de vorm ihs dicht aanleunt bij het Griekse ιης)  liep de afkortingsstreep door het beentje van de h waardoor de combinatie werd gezien als een voorstelling van het kruis op Golgotha.
Vandaar dat men in de afkorting IHS
(in hoofdletters) een kruis boven de H ging gebruiken.
Omdat de oorspronkelijke betekenis zo deels verloren ging, zocht men een
volksetymologische oplossing voor de afkorting IHS.
Dat gaf het ontstaan aan verschillende verklaringen zoals:
 
- Jesus, Hominum Salvator:
  Jezus, Redder van de mensen
- In Hoc Signo (vinces):
  In dit teken (zult gij overwinnen) 
- In hoc signo, is het devies van de Jezuïeten die het monogram, aangevuld met een kruis boven de H en onderaan de drie nagels van de kruisiging, in hun wapen opnamen en op al hun kerken lieten aanbrengen in de voorgevel)
- In In Hoc Salus: In deze is het Heil.
 
En zelfs Nederlandse versies komen voor:
- Jesus Heiland Salichmaeker
- Jesus Hart Smart
Uiteindelijk zou het IHS-monogram verworden tot een louter “motief” waarin men wel nog de christelijke grondslag herkende maar de betekenis toch grotendeels verloren ging.
 
Daarmee is het onder te brengen in de reeks van gelijkaardige christelijke lettercombinaties als R.I.P., INRI en D.O.M.
 


 
Bronnen
Foto 1: Oneindig Noord-Holland: https://onh.nl/verhaal/
Foto 2: medievalesque.png
Foto 3: symboldictionary.net