Nieuwsbrief Nr. 111 - mei 2019

Steenkapperswandeling op het Schoonselhof - 28 april 2019 Een toemaatje ter gelegenheid van Erfgoeddag 2019 - ‘Hoe maakt u het’


Onder het motto ‘Hoe maakt u het?’ zette de 19e editie op zondag 28 april  volop in op het thema vakmanschap. Centraal stonden diverse insteken rond het cultureel erfgoed van en over vakmanschap, meesterschap, leren en maken in Vlaanderen.

Tekst: Tamara Ingels en Jeroen Venderickx
Foto’s: Tamara Ingels

Enkele maanden geleden zaten we met de dienst Begraafplaatsen van de Stad Antwerpen, de Cultuurantenne Hoboken en vzw Het  GenoOtschap rond de tafel om de krijtlijnen te bepalen van onze aanpak en samenwerking voor Erfgoeddag 2019.  We stelden het thema van een steenkapperswandeling voorop, waarbij we konden stilstaan bij de materialen, de technieken, de ontwerpen en de bijzondere pareltjes van diverse steenkappers, in dit geval op het Schoonselhof.
Om de wandelingen samen te stellen bundelden we uiteindelijk ongelofelijk veel krachten. De maanden voor de wandeling gingen we in gesprek met diverse steenkappers, zochten we naar divers beeldmateriaal en vonden we zelfs filmpjes en materialen (van steen tot beitels enz.) die onze wandelingen  ondersteunden. 

Erfgoeddag


Op Erfgoeddag zelf konden we rekenen op maar liefst vier gidsen, die telkens een ander stukje van het verhaal vertelden. Patrick Van den Nieuwenhof nam aan de inkom van het Schoonselhof het onthaal van de bezoekers voor zijn rekening. Hij bracht de gegadigden naar de nieuwe berg- en onthaalruimte die vzw Grafzerkje mag gebruiken in de Neerhoeve. Daar vertelde Jeroen Venderickx (verbonden aan het KBIN, d.i. het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen te Brussel) de gegadigden uitgebreid over stenen, een vak dat ronduit zijn veld van expertise is, aan de hand van tal van staaltjes van diverse stenen. Jeroen onderhield zijn publiek over formatieprocessen van de stenen die op onze begraafplaatsen voorkomen, de plekken waar we ze vroeger en vandaag vonden en vinden, hoe ze ontgonnen worden en uit welke stoffen stenen bestaan. 
Hij toonde ook de fossielen die gevonden kunnen worden in onze welbekende Belgische blauwe hardsteen en over de tijd waarin deze bijzondere levensvormen (vb.: koralen) op onze planeet vertoefden (vooraleer ze versteenden op de zeebodem). Maar ook steensoorten kwamen aan bod, zoals bijvoorbeeld graniet. Dit duurzame gesteente bevat kwarts, veltspaat en mica als belangrijkste mineralen.  De uitwendige- (kleur, patroon, glans,...) en inwendige eigenschappen (compact, polijstbaar, weersbestendig, onderhoudsvriendelijk,....) van graniet is te danken aan haar samenstelling en vorming in het ooit vurige hart van lang uitgedoofde vulkanen. Het exotische graniet heeft zo de traditionele maar meer veeleisende arduin van de grafstenen troon gestoten.

Filmpjes

Even later keken we naar diverse filmpjes en voorbeelden in steen. Steenkapper Emiel nam  bij de voorbereiding van Erfgoeddag voor ons speciaal filmpjes op met demonstraties van frijnen en punten (picoteren).
Steenkapper op rust Emmanuel Glatt vertelde in de  aanloop naar Erfgoeddag over zijn beroep en bezorgde ons bovendien uren beeldmateriaal uit zijn atelier, waar we grote machines zagen slijpen, polieren, enz. Deze filmpjes mochten we bovendien nog illustreren met tal van steenkappersgereedschap en ontwerptekeningen uit hun archieven.
Na de filmpjes trokken we naar de begraafplaats. Gids Vera Caremans vertelde ons over het bijzondere en prachtig uitgevoerde monument voor Samuel Tolkowsky en zijn echtgenote Elisabeth Kennes. Hun grafmonument, gelegen op het joods historische perk, is misschien wel het mooiste van het Schoonselhof. Het werd door steenkapper Victor Patteet gemaakt, die een ontwerp uitvoerde dat Samuel Tolkowsky zelf maakte voor het graf van zijn overleden vrouw. Vera vertelde ons niet alleen iets over de familie Tolkowsky, maar ook over de vele mooie symbolische betekenissen van de vleugels die dit monument zo bijzonder maken. Het verhaal werd ondersteund met foto’s van het   atelier van Victor Patteet, en foto’s die gemaakt werden tijdens het kappen aan de (toen nog) ruwe steen van het monument.

Nadien ging het onder leiding van gids Tamara Ingels verder naar een grafmonument van steenkapper Glatt. Zijn bedrijf was gevestigd in Putte (NL), vlakbij de joodse begraafplaatsen. Het bedrijf leverde heel wat monumenten in binnen- en buitenland, zo ook op het Schoonselhof. De steenkapperij  was actief sinds de jaren 1930 tot enkele jaren geleden, wanneer Emmanuel Glatt, zoon van de oprichter Joseph Glatt, na een lange steenkapperscarrière op rust ging.
Even verderop vonden we natuurlijk ook sporen van het bedrijf Jonckheer. Tamara lichtte onder meer toe wie Bernard, Clement en Walter Jonckheer waren, waar hun ateliers gevestigd waren en welke signaturen en modellen ze hadden. Later stonden we nog even stil bij het graf van Clement Jonckheer, die begraven is op deze dodenakker, in een graf dat geenszins doet vermoeden welke prachtige monumenten hij naliet.
De wandeling dwaalde verder langs tal van graven op tal van perken, waar we stilstonden bij zandkalksteensoorten, granietsoorten, blauwe hardsteen, marmer en tal van andere bijzondere stenen. We keken naar signaturen, naar modellen, naar namen en bijzondere uitvoeringen. De deelnemers werden ook gewezen op het feit dat het werk van steenkappers bij ons vandaag zeldzaam is geworden. Voor de moderne grafstenen en materialen doen we binnen onze economie massaal beroep op ontginning over de hele wereld (van Azië tot Zuid-Amerika) en op arbeid in lage loonlanden. Want de modellen die we vandaag zien en kennen zijn vaak al volledig voorbereid ter plaatse, en dienen enkel nog afgewerkt te worden bij aankomst in Vlaanderen. Ons grafmonument is vandaag dus een staaltje van een globale wereldhandel geworden – waarbij heel wat traditionele kennis verloren dreigt te gaan bij ons.
En last but not least… we keken ook naar de hemel... De weersvoorspellingen voor 28 april waren allerminst rooskleurig, met hevige regen en zelfs een donderslag in het vooruitzicht. De aprilse grillen waren ons deze keer echter gunstig gezind: tijdens beide wandelingen bleven we droog en genoten we zelfs van wat zonneschijn (al kan dat niet gezegd worden van de gidsen die nadien nog opruimden en een stortbui over zich heen kregen).

Besluit

Voor ons blijft vooral bij: door samenwerken wordt je sterker! Het verhaal dat we konden brengen was er eentje van een beroep dat sterk is veranderd, van handwerk tot machinaal. Dit hadden we nooit kunnen brengen zonder de fantastische hulp en informatie van veel mensen met een hart voor funerair erfgoed.

Met dank aan Hendrik De Bouvre en de dienst Begraafplaatsen Stad Antwerpen, steenkappers Emiel en Emmanuel, steenkapperij B&G, Schoonselhofexpert Jacques Buermans, Heemkring Hobuechen 1135 vzw, vzw Het GenoOtschap en Vera Caremans, Dirk Wyns (Cultuurantenne Hoboken), Jeroen Venderickx en onze voorzitter van de AV Patrick Van den Nieuwenhof. We hopen alvast dat we aan dit initiatief zeker nog eens een vervolg kunnen breien!

 


Wie was Samuel Tolkowsky


Samuel Tolkowsky (1879-1935) werd geboren in Bialystok (Polen/Oekraïne). Hij was diamanthandelaar en voorzitter van de Beurs voor Diamanthandel te Antwerpen. Verder was hij tevens actief in het Centraal Beheer voor Joodse Weldadigheid en Maatschappelijk Hulpbetoon. Hij richtte ook het tijdschrift van dit centraal beheer op: ‘La Centrale’. 
Het graf werd ontworpen door Samuel Tolkowsky en toont grote vleugels van een duif. Dit is een rechtstreekse verwijzing naar het opschrift ‘Garde moi sous tes ailes’. Over deze zin bestaat onduidelijkheid. A. Havermans verwijst naar  de tekst uit Psalm 17 (Garde-moi comme la prunelle de l’oeil; cache-moi sous l’ombre de tes ailes’ (vrij vertaald : Behoed mij dan, laat mij niet vrezen,
behoed de appel van uw oog; breid uit uw vleugels van omhoog en laat mij zo geborgen wezen).
Andere bronnen verwijzen echter naar een liefdesliedje.
De brede vleugels verwijzen mogelijk ook naar het werk van Tolkowsky binnen het Centraal Beheer voor Joodse Weldadigheid en Maatschappelijk Hulpbetoon.
 

Bronnen


-  A. Havermans. Schoonselhof Nu! Erfgoedcel Antwerpen, 2005, p. 258-259.

-  http://www.schoonselhof.be/schoonselhoftz/tolkowsky%20samuel.html

-  T. Ingels en C. De Spiegeleer. Studie van de historisch joodse perken (I-J-K, Begraafperken der  Israëlitische gemeenten van Antwerpen - Begraafplaats Schoonselhof, Antwerpen, 2017