Nieuwsbrief Nr. 109 - januari 2019

Innsbruck - Verslag ASCE-congres, 20-22 september 2018


Naar goede jaarlijkse gewoonte ging ook in 2018 een internationaal congres door van de ‘Association of Significant Cemeteries of Europe’ (ASCE). De gaststad was het eerder onbekende Oostenrijkse Innsbruck. Met 23 lezingen, ontelbare interessante babbels,
een unieke cenotaaf en twee stedelijke begraafplaatsen waren de drie dagen in de hoofdstad van Tirol goed gevuld.

Funerair erfgoed in het Europese jaar van het culturele erfgoed


Tekst en fotos: Joeri Mertens
 

Ondanks het weinig zeggende congresthema ‘Funerary Heritage in the European year of cultural Heritage’ waren er een 100-tal deelnemers uit 28 Europese landen aanwezig. Er was een mooie Belgische delegatie met ons aller Grafzerkje An Hernalsteen, Joeri Mertens voor Onroerend Erfgoed, de vertegenwoordiger van de stad Gent Lieve Destoop en Sarah Camerlynck van de Commonwealth War Grave Commission. In België zijn momenteel Grafzerkje, Epitaaf, de Stad Gent, het kerkhof van Laken en Onroerend Erfgoed lid van ASCE.
Ik bundelde de interessantste
lezingen graag voor je samen.
Peter Strasser (AU) presenteerde de stand van zaken van als werelderfgoed beschermde begraafplaatsen. Verschillende begraafplaatsen zijn als onderdelen van grotere gehelen vertegenwoordigd in de werelderfgoedlijst maar niet als individueel item. De bescherming van werelderfgoed moet in een sterk internationaal verhaal geplaatst worden. Momenteel worden de Joodse historische begraafplaatsen onderzocht voor een erkenning als werelderfgoed.
 
Een aantal sprekers brachten
casestudies rond digitaal karteren.
Tim Viney (UK) presenteerde de case van Highgate Cemetery waar een 3D-mapping gebeurde. Er werden erfgoedkaarten aangemaakt. Ze werden met historische kaarten gecombineerd. Oude archiefdocumenten werden gescand. Groenaanleg, paden en wegen werden gekarteerd en de bouwfysische toestand van de graftekens geregistreerd. De verschillende digitale lagen kunnen nu met elkaar in relatie worden gebracht en daaruit worden beleidsopties gepuurd. De resultaten worden ingezet om bezoekersstromen te geleiden, wandelingen rond bepaalde thema’s uit te werken, bezoekers online te informeren, enzovoort.
Carlo Rosario Medico (IT) presenteerde het voorbeeld van een Siciliaanse begraafplaats waar de gegevens van 1840 tot 2012 zijn samengebracht. De monitoring gebeurde er met het oog op een holistisch beheer: van gehelen tot graftekens, van de structurele aanleg tot de individuele bomen en struiken. Veertien sectoren werden afgebakend voor verder onderzoek en voor elk graf werd een beheerfiche opgemaakt. 
 
Vervolgens werd de valorisatie behandeld. Het werd een heel breed spectrum van herontdekking tot herinterpretatie.  Kalmar Ulm (EST) presenteerde de case van Tallin dat in het post-Sovjettijdperk zijn culturele diversiteit herontdekt. Tijdens het Sovjettijdperk werden de confessionele begraafplaatsen gesloten en één gemeenschappelijke begraafplaats werd aangelegd. De sociale en etnische diversiteit werden ontkend en vernietigd terwijl nieuwe groepen ontstonden. Anno 2018 worden de begraafplaatsen vanuit een historische-culturele-erfgoedreflex herontdekt als plaatsen van identiteitsvorming en herinnering.
Alessandra Bricchetti (IT) onderzoekt vanuit de culture organisatie ‘Mneme la memoria del bene’ de multifunctionaliteit van begraafplaatsen.
Het zijn niet alleen plaatsen van socialisatie, multiculturaliteit en intergenerationele uitwisseling maar ook economische plekken die geld moeten genereren voor het onderhoud ervan. Begraafplaatsen kunnen beide doelstellingen combineren door mensen samen te brengen tijdens publieksactiviteiten, theater, film, concerten, enzovoort. Projecten rond taboes maken de plaats bespreekbaar. Jongeren leren op deze creatieve en onconventionele plaatsen zorg dragen voor erfgoed en natuur. Indien er vertrokken wordt vanuit de dood als een gemeenschappelijke ervaring, worden de projecten niet als respectloos ervaren.
Alessandro Tampieri (IT) presenteerde zijn theaterwerk op begraafplaatsen. Op de kruising van de begraafplaats en het theater ontstaat een grote kracht waar herinneringen worden terug gegeven aan de bezoekers. In ‘Danté ’s inferno’ werden delen uit de Devina Commedia verteld door de grafstenen en in ‘Shakespeare in death’ werden de doodsscènes verbeeld. De performances laten toe de plaats te ‘voelen’ en in de avondlijke uren versterken licht, regen en geur de zintuigen.
Janine Marriott (UK) gaf een overzicht van de activiteiten die georganiseerd worden op Arnos Vale Cemetery. In de jaren 1960 liepen de begravingen terug en toeristen verloren hun interesse in de begraafplaats.  Het werd een negatieve plek met ongewenst gedrag. Het gemeentebestuur nam de site over van de private eigenaar. Er zijn vandaag nog weinig doch zeer weloverwogen begravingen op de site. Alternatieve bronnen van inkomsten worden aangeboord en meer dan 100 vrijwilligers nemen taken op zich. Vandaag zijn de secundaire activiteiten de belangrijkste bron van inkomsten. Er is een shop en meer dan 50 betalende theater-, muziek- en filmactiviteiten worden georganiseerd. In de beide historische kapellen worden congressen, huwelijken en meetings georganiseerd. Lezingen, wandelingen en workshops rond leven, dood en levenskeuzes worden aangeboden.
 
Er werd afgesloten met
enkele historische studies.
Andy Clayden (UK) presenteerde de geschiedenis van de Duitse militaire begraafplaats in Cannock Chase (UK). Hij ging in op de evolutie van de aanleg tussen de Eerste Wereldoorlog en vandaag. Er is een belangrijke verschuiving te zien naar een vereenvoudiging van de site waardoor onderlinge verbanden verdwenen. De aanpassingen zijn het gevolg van een evolutie in het herdenken van oorlogsdoden; niet langer als helden maar als individuele slachtoffers.
Sarah Camerlynck besprak de internationale invloeden op begraafplaatsen van de commonwealth. Binnen de algemene krijtlijnen van neutraliteit en kameraadschappelijkheid zijn er op de begraafplaatsen nationaliteiten herkenbaar. Sarah besprak de Chinese begraafplaats van Noyelles-sur-mer (FR)waar Chinese arbeiders begraven liggen. De begraafplaats heeft geen kruis maar wel een pagodevormige poort, Chinese planten en Chinese inscripties.
Gisele Montero bracht een boeiend verhaal over de invloed van de Portugese woning op de grafkapellen in Portugal. Architect Raul Lino (1879-1974) was de grondlegger van het typische Portugese huis. Zijn bevindingen werden gepubliceerd begin 20ste eeuw en werden een inspiratiebron voor de vormgeving van nieuwe grafkapellen in de jaren 1920 en 1930.
 


Aansluitend op de lezingen werd een bezoek gebracht aan het Westfriedhof dat in 1856 werd aangelegd. De begraafplaats wordt gekenmerkt door een omlopende galerij waar familiekelders en grote praalgraven zijn opgericht. Op het binnenperk liggen recentere graven met enkele fraai vormgegeven graftekens. Een prachtige realisatie is Vadertje Tijd ter herinnering aan alle doden die in 1856 van elders werden overgebracht naar de nieuwe begraafplaats.

Het kerkhof van Mühlau net buiten de stad staat bekend als het kerkhof voor de kunstenaars. Het is vooral de traditionele vormgeving en het adembenemende uitzicht over de stad die het vermelden waard zijn.
Tot slot werd er ook een bezoek gebracht aan de magistrale cenotaaf van Maximiliaan van Oostenrijk. Sophie Oosterhuis legde tijdens haar lezing de link met het graf van Maria van Bourgondië in Brugge, een grafteken dat door Maximiliaan besteld werd. In 1502 bestelde hij zijn eigen grafteken. Het zou pas door zijn achterkleinzoon in 1589 afgewerkt worden. De tombe werd per toeval een cenotaaf omdat Maximiliaan te vroeg stierf en zijn tombe nog niet klaar was. De marmeren graftombe werd deels vervaardigd door Alexander Colin (1527/29 – 1612) uit Mechelen. Het zal wel geen toeval zijn dat ook zijn epitaaf later als museumstuk werd overgebracht naar de Hofkirche.

Tijdens het congres werd aangekondigd dat Gent in 2019 het ASCE-congres zal organiseren. De presentatie van de gaststad met haar congres-website, promofilm en thema ‘Erfgoedbegraafplaatsen in de 21ste eeuw, gebruik, herbruik en medegebruik’ gooiden hoge ogen. Dat heel funerair Vlaanderen, waaronder vier ASCE-leden, inclusief vzw Grafzerkje meewerken aan dit congres bleek een grote troef te zijn.

Het volledige verslag vind je hier (sorry voor de lange URL):
 
 https://drive.google.com/file/d/1aJkC5mwCZFatgsiRLXRbcNfFGkNhbLCI/view?
fbclid=IwAR0BrPWSqQZvLjddYacuH6_kDp_bEnvqpW3Tpjyk-VChbRruqIUPnQHkEOo

 

Meer info over ASCE?

www.significantcemeteries.org,
https://cemeteriesroute.eu/european cemeteries
route.aspx en significantcemeteries op facebook.

ASCE GHENT 2019 - Call for Papers

De Stad Gent organiseert van 3 tot 5 oktober 2019 het internationaal ASCE-congres over begraafplaatsen. Het thema is ‘Heritage Cemeteries in the 21st century. Use , re-use and shared use’. De Call for Papers is geopend. Tot eind februari worden je voorstellen voor lezingen ingewacht.
Interesse? Surf dan snel naar https://stad.gent/ghent-international/asce