Nieuwsbrief Nr. 108 - november 2018

Twee ongevalskruisen in Vlaams-Brabant beschermd als monument


Op 4 oktober 2018 beschermde de Vlaamse minister-president Geert Bourgeois verschillende kleine erfgoedelementen in de Vlaamse Rand. Daaronder zijn er twee bijzonder zeldzame intacte wegkruisen die herinneren aan een tragisch ongeval. Het kruis De Blaeser in Beersel dateert uit de 18de eeuw. Het kruis Winderickx in Sint-Genesius-Rode is opgetrokken in de vroege 19de eeuw. Beide wegkruisen zijn typologisch zeer herkenbaar, authentiek en bleven goed bewaard.
 
 
Tekst en fotos: Joeri Mertens
 
Kruisen in West-Brabantse stijl
Volgens de Inventaris van het bouwkundig erfgoed bleven er in Vlaanderen 371 wegkruisen bewaard. Ze werden in alle mogelijke stijlen en materialen vorm gegeven. Slechts een heel beperkt deel van die wegkruisen zijn opgetrokken ter herinnering aan een ongeval met dodelijke afloop. Ze worden ongevalskruisen genoemd. Zeventien ongevalskruisen uit de periode 1567-1928 zijn geregistreerd in de inventaris. Acht daarvan staan opgesteld in de Vlaamse Rand rond Brussel.
De ongevalskruisen in de Vlaamse Rand werden geëvalueerd op hun erfgoedwaarden en authenticiteit.  Een 17de-eeuws ongevalskruis werd recent zwaar gerenoveerd met verlies van de erfgoedwaarde als gevolg. Twee 18de-eeuwse exemplaren bleven slechts fragmentair bewaard. De laat 19de-eeuwse ongevalskruisen sluiten sterk aan bij de algemene tendensen binnen de funeraire kunst of bij oorlogsgedenktekens van na de Eerste Wereldoorlog. Er werd besloten het ongevalskruis De Blaeser en het ongevalskruis Winderickx te laten beschermen als monument.
Beide ongevalskruisen die in 2018 definitief beschermd werden, behoren naar vormgeving tot een groep graf- en ongevalskruisen die in West-Brabant en Henegouwen in de 18de en vroege 19de eeuw voorkomen. Er kan gesproken worden van een heuse streekeigen school. De kruisen kenmerken zich in de eerste plaats door het gebruik van een lokale steensoort: de groenkleurige zandsteen, ook bekend als arkose. Andere kenmerken zijn de afgeschuinde kanten van de armen van het kruis en vooral de Christusfiguur in hoogreliëf op de kruising van de armen. De volks gebeeldhouwde Christusfiguur kijkt recht vooruit en draagt een lendendoek. Voorlopig zijn er naast de ongevalskruisen De Blaeser en Winderickx negen gelijkaardige grafkruisen in Vlaams Brabant bekend, Op de kerkhoven van Gooik staan er drie exemplaren (Gooik en Leerbeek). Zowel in Herne (Sint-Pieters-Kapelle) als in Lennik (Sint-Kwintens-Lennik) bleven twee exemplaren bewaard en in Roosdaal (Onze-Lieve-Vrouw-Lombeek) één exemplaar. De grafkruisen van Gooik zijn beschermd als landschap. De grafkruisen van Leerbeek, Sint-Kwintens-Lennik en Sint-Pieters-Kapelle worden gevat door een dorpsgezicht. Het grafkruis in Onze-Lieve-Vrouw-Lombeek is niet beschermd.
 
Drie beschermde ongevalskruisen
in de Vlaamse Rand
In Beersel, in de berm van de Solheidestraat staat het 18de-eeuwse ongevalskruis De Blaeser opgesteld. Het kruis in groene arkosesteen is versierd met de typische driedimensionale volks gebeeldhouwde Christusfiguur en heeft volgende inscriptie:  “HIER IS VERONGELU/ CKT VAN SIJNE KARE/ EGIDIUS DE BLAESER/ DEN 1 AUGUSTI VAN/ HET JAER 1768/ BIDT GODT VOOR/ ZIJN SIEL”.
Het gaat hier vermoedelijk om Egidius De Blaeser die in Dworp geboren werd op 13 oktober 1732 en volgens zijn overlijdensakte op 2 augustus 1767 stierf. Toen was de ongehuwde Egidius 34 jaar oud. De datum suggereert dat het ongevalskruis werd opgericht op 1 augustus 1768 ter herdenking aan zijn ongeval één jaar eerder. Voorlopig bieden de archiefdocumenten daarover geen zekerheid.
In Sint-Genesius-Rode, aan de rand van de Dreef, de aloude verbindingsweg tussen Sint-Genesius-Rode en Beersel staat het ongevalskruis Winderickx uit 1805. Egidius Winderickx was eigenaar of pachter van de Herissemmolen in het naburige Beersel. Hij verongelukte hier, op ongeveer tien kilometer van zijn molen. Het vroeg 19de-eeuwse ongevalskruis uit arkoze heeft afgeronde armen. De volkse gebeeldhouwde Christusfiguur in hoogreliëf kijkt ons frontaal aan. Het kruis steunt op een sokkel met voluten. Op het bovengrondse deel van de sokkel staat een deels leesbaar opschrift: “HIER IS VERON”. In de publicatie ‘Eigen schoon en de Brabander’ werd het volledige opschrift gepubliceerd: “HIER IS VERONGELUKT – EGIDIUS WINDERICKX INSYN LEVEN PACHTER VAN DE PAPIERMAELERY TOT DWORP DEN 14 JANUARY 1805 - BIDT VOOR DE SIEL”.

In 1982 werd het ongevalskruis voor graaf de Croix in Sint-Genesius-Rode al beschermd binnen het dorpsgezicht van het Kasteeldomein van Revelingen en Sint-Gertrudishoeve. In dat kruis staat de inscriptie:
“A/ la memoire/ de/ Charles-Edmond-Marie/ Comte de Croix/ enleve subitement/ à/ l’affection/ de/ sa famille/ le/ 17 octobre/ 1863/ priez/ pour lui”.  Het ongelukskruis zou gemaakt zijn door de gebroeders Paternotte, steenhouwers uit Arquennes. Vermoedelijk herinnert het kruis aan een jachtongeval.
Met de bescherming van de drie ongevalskruisen in Beersel en Sint-Genesius-Rode ontstaat er een mooi overzicht van West-Brabantse ongevalskruisen die ongeveer 100 jaar aan vormgeving overspannen. Een stukje funerair erfgoed is hopelijk verzekerd van een mooie toekomst.

 
Bibliografie
 
Onroerend Erfgoed Digitaal beschermingsdossier 4.001/23003/102.1, Ongevalskruis De Blaeser (Joeri Mertens, 2017) en het beschermingsbesluit de dato 4 oktober 2018.
Onroerend Erfgoed, digitaal beschermingsdossier 4.001/23101/103.1, Ongevalskruis Winderickx (Joeri Mertens, 2017) en het beschermingsbesluit de dato 4 oktober 2018.
WINDERICKX E. 1999: De papiermolens tussen Zenne en Zoniën: de Herisemmolen te Dworp-Alsemberg, Eigen schoon en de Brabander 81.7-9, 243-266.
Agentschap Onroerend Erfgoed 2018: Kruis van Graaf de Croix [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/213754 (geraadpleegd op 16 oktober 2018).
Agentschap Onroerend Erfgoed 2018: Wegkruis [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/215246 (geraadpleegd op 16 oktober 2018).
Agentschap Onroerend Erfgoed 2018: Ongevalskruis [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/304422 (geraadpleegd op 16 oktober 2018).
Agentschap Onroerend Erfgoed 2018: Herisemmolen of Cartonnerie Winderickx [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/38864 (geraadpleegd op 16 oktober 2018).
BALaT 2018: grafkruis [online], http://balat.kikirpa.be/results.php?linkthrough=OB&linkval=grafkruis&style=col4 (geraadpleegd op 16 oktober 2018).
https://inventaris.onroerenderfgoed.be
Informatie verkregen van Desmet M. & Vanden Bosch H. (17 maart 2017).

VRAAG : Vlaanderen een land van (dode) wielrenners

Een tijdje geleden vroeg een Britse collega me of ik informatie had over graven van wielrenners. Hij is een echte wielerfanaat en bezocht Vlaanderen reeds verschillende keren. Hij probeert dan gericht op zoek te gaan naar graven van wielrenners. Mijn antwoord was simpel: ‘euh neen ...’ gevolgd door ‘Maar ik zal eens rondvragen’.

Bij deze dus mijn vraag: zijn er Grafzerkjes die graven weten liggen van wielrenners? Het hoeven niet noodzakelijk Vlamingen  te zijn, ook Nederlandse voorbeelden zijn welkom.
 
Jullie kunnen de gegevens mailen naar [email protected] 
Vermelding van de begraafplaats en een foto zou fijn zijn. Zelf stuur ik de gebundelde gegevens door naar m’n Britse vriend.
Alvast heel erg bedankt.     

Joeri Mertens