Nieuwsbrief Nr. 101 - september 2017

Begraafplaats OuderkerkEen funeraire parel aan de Amstel…


en zomervakantie invullen zonder een bezoek aan een begraafplaats, het is voor vele Grafzerkjes onmogelijk. Zo ook voor mij (en mijn gezin). Op weg door Nederland stopten we op een prachtige Joodse begraafplaats Beth Haim in Ouderkerk aan de Amstel. Na een bezoek in rust, sereniteit en bewondering, zetten we onze reis verder. Al dachten we nog regelmatig terug aan die mooie plek. Bij thuiskomst zochten we nog wat meer informatie op. En die benadrukte onze ervaring. De prachtige webstek van deze begraafplaats geeft heel wat bijzondere informatie over deze mooie locatie. Ik ben zo vrij om me even te beroepen op deze website voor het verhaal van deze begraafplaats.
 
Beth Haim, of terwijl Huis des Levens, is gesticht in juni 1614 in Ouderkerk aan de Amstel.  Al 400 jaar worden de leden van de Amsterdamse Portugees-Joodse Gemeente in Ouderkerk aan de Amstel begraven. De begraafplaats, 4 ha groot met ongeveer 28.000 graven, is een Rijksmonument.  Alleen al het feit dat deze plek in de Randstad, buiten het bereik van de oprukkende stad en modernisering is gebleven, maakt haar bijzonder en uniek. Dat zij nog steeds wordt gebruikt betekent dat dit de oudste nog in gebruik zijnde Joodse begraafplaats in de Westerse wereld is.  
 
De eerste Sefardiem die in Nederland aankwamen bouwden eerst een synagoge; hun tweede prioriteit was een begraafplaats. De bestuurders van Amsterdam wilden aanvankelijk geen toestemming geven voor een Joodse begraafplaats, zodat zij gedwongen werden hun doden in Groet te begraven, op ongeveer 50 kilometer van Amsterdam. In 1614 kwam die toestemming er wel, en een eerste stuk grond werd door de gemeente aangekocht. In 1690 en 1691 werd Beth Haim verder uitgebreid.
 
In de bijna vier eeuwen daarna zijn de meeste grafstenen in de grond weggezakt. In de 19de eeuw is de begraafplaats door David Henriques de Castro, een vooraanstaand lid van de gemeente, in kaart gebracht en deels gerestaureerd. Hij haalde de verzakte grafstenen omhoog en stutte de belangrijkste en mooiste stenen met bakstenen om verder wegzakken te voorkomen.
 
In totaal zijn door hem 6.000 grafstenen en tomben opgegraven en in kaart gebracht. De Castro heeft veertien jaar gewerkt aan de restauratie van deze grafstenen. Het resultaat van zijn intensieve onderzoekingen en werkzaamheden legde De Castro vast in het in 1883 gepubliceerde boek Keur van Grafsteenen op de Nederl. Port. Israel. Begraafplaats te Ouderkerk a/d Amstel, nog steeds het standaardwerk over Beth Haim.
 
In 1923 was de begraafplaats bijna vol. Aangezien de Joodse wet verbiedt om doden op te graven, moest er een andere oplossing worden gevonden; een oud gedeelte van de begraafplaats werd met aarde bedekt om meer ruimte te creëren. Men verwachtte toen dat Beth Haim in 1963 opnieuw zou moeten worden uitgebreid. Dat is echter nooit gebeurd, en wel door de verpletterende impact van de Tweede Wereldoorlog en de vervolgingen. Vandaag biedt de begraafplaats nog ruimte voor de komende tachtig jaar.
 
In 1994 werd het David Henriques de Castro-fonds opgericht om het behoud en onderhoud van Beth Haim te financieren.
 
Vooral in de Gouden Eeuw werden prachtige marmeren grafstenen met indrukwekkende decoraties en inscripties geplaatst. Op de vier hectare grote begraafplaats liggen tal van vooraanstaande rabbijnen, diplomaten en wetenschappers, onder anderen de schrijver, rabbijn, drukker en uitgever Menasse Ben Israel, de ouders van de filosoof Baruch Spinoza, de arts en weldoener Samuel Sarphati en Maup Caransa, vastgoedondernemer. Ook rabbijn Jacob Sasportas ligt hier, die samen met Menasse Ben israel bij Oliver Cromwell pleitte om de Joden op filosofische en theologische gronden toe te staan zich in Engeland te vestigen. Een van de meest indrukwekkende graven is die van Eliahu Montalto, lijfarts van Maria de Medici. Zijn graf werd geschilderd door onder andere Jacob van Ruysdael.
 
Al deze informatie kan je terugvinden op  http://www.bethhaim.nl/
 


 
Vandaag staan de graven er mooi bij, al is bezoek niet altijd evident door het hoge gras. De graven lagen soms letterlijk tegen elkaar, ook iets dat het betreden van de verschillende perken niet stimuleert. Maar als groene, stille ruimte voor herdenking is dit een prachtig oord om (in ons geval dan toch) even als reiziger halt te houden en te genieten van de schoonheid en de geschiedenis van de plek. En voor wie er graag het nuttige aan het aangename koppelt: verder in de straat is er een klein museum dat nog heel wat informatie geeft over het dorp en de begraafplaats … en enkele mooie plekjes voor een lekkere Hollandse koffie met koek.

Tamara Ingels