Nieuwsbrief Nr. 98 - maart 2017

Funerair Erfgoed: Heraldiek op de begraafplaatsEr is geen wapen zonder kleur!


Kleuren

Tijdens de gegidste rondleidingen  op de begraafplaatsen treffen we op de adellijke graven (soms) het wapen van een adellijke familie aan. Indien de overledenen een echtpaar zijn, worden al eens twee wapenborden naast mekaar afgebeeld. Zelden worden deze heraldische voorstellingen in kleuren weergegeven, maar meestal worden deze door de kunstenaar-beeldhouwer gebeiteld volgens een afgesproken patroon. We bemerken dikwijls dat de wapens worden voorgesteld door arceringen, punten en lijnpatronen. Elke aangebrachte arcering staat voor een kleur.

Cijfers & Letters

De heraldische evolutiegeschiedenis leert ons dat oorspronkelijk de voorstelling van kleuren  op houtgravures en dergelijke werd voorgesteld door  het aanbrengen van cijfertjes en letters op het wapen of ernaast bij plaatsgebrek.. Men gebruikte  wel de eerste letters van de kleur. Zwart liet men meestal staan in de houtgravure of duidde men in de kopergravure door een nauw aaneensluitende streepjes aan. Dit heeft nadien aanleiding gegeven tot veel vergissingen, doordat bijvoorbeeld dicht aaneengesloten schuine streepjes voor blauw in plaats van zwart konden werden aanzien.
Toch zijn ons veel oude wapens zonder kleuraanduiding aan ons overgeleverd. Denk maar aan de vele op zegels, op grafmonumenten , meubels enz..

Punten en lijnen

De arcering, het stelsel van lijnen en punten, is/was een grafisch systeem om de kleur aan te duiden in die ongekleurde wapens. Het duurt lang in de evolutie van de heraldiek voor een vastomlijnd systeem aanvaard werd. Wat nu internationaal gebruikt wordt, komt het eerst overeen op wapenkaarten van Jan Baptist Zangerius (1600). Het werd ook gebruikt door Marcus de Vulson, sieur de Colombière (1639) en Thomas de Rouck (1645). De algemene aanvaarding kwam er doordat pater Silvester A Petra Sancta het gebruikte in zijn Tesserae Gentilitiae in 1638.

Kleuren & Symbolen & Metalen

Oorspronkelijk werd weinig kleuren gebruikt. Dit is te vergelijken met de zes tekens in ons hedendaags straatverkeer: geel,  wit, rood, blauw, zwart  en zelden groen, maar nog zeldzamer is de kleur paars, lila dan wel purper, een bruin benaderende mengkleur uit rood en blauw.
Uit de originele doelstelling van het wapen als herkenningsteken in het krijgsgewoel zijn ook de grondregels voor de kleurschakering gegroeid. In elke wapen moet ten minste éénmaal goud en of zilver voorkomen; bij eenvoudigere uitvoeringen: geel of wit.

Herauten & Edelstenen & Planeten

Herauten waren functionarissen die voortkwamen uit groepen van artiesten die met de ridders van het ene toernooi naar het andere trokken. Hun functie  werd langzamerhand zo belangrijk, zodat zij uit het ridderlijk leven niet meer weg te denken waren. In het begin van de 13de  eeuw kondigden  zij op toernooien de deelnemers aan,. Zij waren ook de vervaardigers van middeleeuwse wapenboeken en de scheppers van een eigen heraldische vaktaal. Zij vormden ook een klasse apart aan de vorstelijke hoven.
De oude herauten benoemden de kleuren ook naar planeten en edelstenen.

Stefan Crick

Februari 2017
 

Bronnen:

C. Pama Heraldiek, Geschiedenis der familiewapen van de middeleeuwen tot heden, Prismaboeken,1958..
C. Pama, Heraldiek en Genealogie – Een encyclopedisch vademecum, Het Spectrum, 1969.
Ottfried Neubecker, Heraldiek, bronnen, symbolen en betekenis, Atrium, Alphen-aan-de-Rijn, 1988.
H. Rottier, M. Van de Cruys, Heraldiek, wapen kennen en herkennen, Davidsfonds, Leuven, 2004
https://nl.wikipedia.org/wiki/Heraut